प्रा. रमेश तुकाराम आढाव : संघर्षातून घडलेला झुंजार पत्रकार आणि समाजप्रबोधनाचा दीपस्तंभ

साहस Times : . बालपण, कौटुंबिक संस्कार, शिक्षण आणि संघर्षमय जडणघडण
“लेखणी हातात असली तरी ती केवळ शब्दांसाठी नसते; ती अन्यायाविरुद्ध लढण्यासाठीही असते.” हे वाक्य ज्या व्यक्तीच्या संपूर्ण जीवनाला तंतोतंत लागू पडते, त्या व्यक्तिमत्त्वाचे नाव म्हणजे प्रा. रमेश तुकाराम आढाव. पत्रकार, प्राध्यापक, समाजप्रबोधनकार, विचारवंत, अभ्यासू वक्ते, आंबेडकरी चळवळीचे निष्ठावान कार्यकर्ते आणि धम्मनिष्ठ सामाजिक कार्यकर्ते अशी त्यांची बहुआयामी ओळख आहे. त्यांनी आयुष्यभर कोणत्याही पदाची, सत्तेची किंवा प्रसिद्धीची अपेक्षा न ठेवता समाजहिताला सर्वोच्च स्थान दिले. त्यांची लेखणी नेहमीच वंचित, शोषित आणि अन्यायग्रस्तांच्या बाजूने उभी राहिली.
त्यांचा स्वभाव शांत, संयमी आणि मितभाषी होता; परंतु अन्यायाच्या प्रश्नावर ते तितकेच ठाम आणि निर्भीड होते. त्यांनी कधीही लोकप्रियतेसाठी लेखन केले नाही; तर सत्य मांडण्यासाठी लेखणी चालवली. म्हणूनच समाज त्यांना केवळ पत्रकार म्हणून नव्हे, तर झुंजार पत्रकार म्हणून ओळखतो.
बालपणातील संघर्ष आणि बाबासाहेबांच्या विचारांचे संस्कार
प्रा. रमेश आढाव यांचा जन्म अत्यंत साध्या आणि कष्टकरी कुटुंबात झाला. घरची आर्थिक परिस्थिती अत्यंत हालाखीची होती. कुटुंबाचा उदरनिर्वाह मजुरीवर चालत होता. परंतु गरिबीपेक्षा मोठी संपत्ती त्यांच्या घरात होती-ती म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांची प्रेरणा.
त्यांचे वडील बाबासाहेबांचे निष्ठावान अनुयायी होते. १९३९ साली फलटण येथे झालेल्या डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या ऐतिहासिक सभेला ते स्वतः उपस्थित होते. त्या सभेने त्यांच्या जीवनाला नवी दिशा दिली. बाबासाहेबांनी दिलेला “शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा” हा संदेश त्यांनी आपल्या जीवनात उतरवला आणि तोच संस्कार आपल्या मुलांवर केला.
त्यांची आई लालूबाई आढाव या कष्टाळू, त्यागी आणि प्रेमळ माता होत्या. घरात गरिबी असली तरी मुलांच्या शिक्षणात कधीही तडजोड होऊ दिली नाही. कुटुंबात विलास आणि सुरेश हे दोन भाऊ तसेच तोलण नावाची बहीण होती. सर्व भावंडांमध्ये शिक्षणाची आवड निर्माण व्हावी, यासाठी आई-वडिलांनी अपार कष्ट घेतले.
त्या काळात ग्रामीण भागातील दलित समाजातील मुलांना शिक्षण घेणे ही अत्यंत कठीण बाब होती. अनेक सामाजिक, आर्थिक आणि जातीय अडथळ्यांवर मात करावी लागत होती. तरीही आढाव कुटुंबाने शिक्षणाची वाट सोडली नाही.
प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वांचा सहवास
प्रा. आढाव यांच्या जडणघडणीत अनेक आंबेडकरी कार्यकर्त्यांचा प्रभाव होता. माधवदास बाबा, महादेव आढाव, नान्याबा अण्णा (नाना महार), बी. पी. आढाव, निवृत्ती आढाव यांसारख्या कार्यकर्त्यांच्या सहवासातून त्यांनी आंबेडकरी चळवळीचे संस्कार घेतले.
त्यांच्या वडिलांनी बी. सी. कांबळे, रा. सू. गवई, बॅरिस्टर राजाभाऊ खोब्रागडे यांसारख्या दिग्गज नेत्यांची भाषणे ऐकली होती. त्यामुळे घरात सामाजिक प्रश्नांवर चर्चा होत असे. समाजासाठी जगण्याची प्रेरणा त्यांना घरातूनच मिळाली.शिवलाल नानकचंद दोशी यांच्याकडे त्यांच्या वडिलांनी तब्बल अठरा वर्षे मजुरी केली. दोशी यांनी “मुलांना शिकवा” असा दिलेला सल्ला त्यांच्या वडिलांनी आयुष्यभर जपला. त्याच प्रेरणेतून त्यांनी आपल्या तिन्ही मुलांना पदवीधर केले. त्या काळात ही गोष्ट अत्यंत उल्लेखनीय होती.
शिक्षणासाठी संघर्ष
प्रा. रमेश आढाव यांचे प्राथमिक शिक्षण गुणवरे येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत झाले. पुढे माध्यमिक शिक्षण मुधोजी महाविद्यालय, फलटण येथे झाले. उच्च शिक्षणासाठी त्यांनी बारामती येथील तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. परंतु हा प्रवास अजिबात सोपा नव्हता.
इयत्ता आठवी ते दहावीपर्यंत ते फलटण विद्यार्थी बोर्डिंगमध्ये राहिले. पुढे बी.कॉम.चे शिक्षण घेताना महाविद्यालयाच्या वसतिगृहात राहावे लागले. घरची परिस्थिती इतकी कठीण होती की रोजचा डबा एस.टी. बसने पाठवला जाई. कधी बस चुकली तर त्यांचे वडील स्वतः अनेक किलोमीटर पायी चालत डबा घेऊन फलटणला पोहोचत. ही केवळ एका वडिलांची जबाबदारी नव्हती; तर मुलगा शिकून समाजासाठी मोठे काम करेल, या विश्वासाची ती अभिव्यक्ती होती.
सुट्टीच्या दिवशी इतर विद्यार्थी विश्रांती घेत असताना रमेश आढाव मात्र शेतात मजुरी करत असत. स्वतःच्या शिक्षणाचा खर्च भागवण्यासाठी त्यांनी श्रमाला कधीही कमीपणा मानला नाही. गरिबीने त्यांना खचवले नाही; उलट अधिक कणखर बनवले.
अन्यायाविरुद्ध पहिला संघर्ष
विद्यार्थीदशेपासूनच अन्यायाविरुद्ध लढण्याची वृत्ती त्यांच्या स्वभावात होती. अकरावीमध्ये शिक्षण घेत असताना मागासवर्गीय विद्यार्थ्यांची शिष्यवृत्ती वेळेवर मिळत नव्हती. अनेक विद्यार्थी आर्थिक अडचणीत होते. ही बाब त्यांनी शांतपणे स्वीकारली नाही. त्यांनी पंचवीस विद्यार्थ्यांना एकत्र केले आणि तत्कालीन प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांची भेट घेतली. आपली बाजू अभ्यासपूर्वक मांडली आणि विद्यार्थ्यांना न्याय मिळवून दिला. हा त्यांच्या सार्वजनिक जीवनातील पहिला यशस्वी संघर्ष होता. याच प्रसंगातून त्यांच्या नेतृत्वगुणांची आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याच्या वृत्तीची झलक दिसून आली.
संघर्षातून घडत गेलेले व्यक्तिमत्त्व
गरिबी, श्रम, सामाजिक विषमता आणि शिक्षणासाठीचा संघर्ष या सर्व अनुभवांनी रमेश आढाव यांना जीवनाचे वास्तव शिकवले. त्यांनी प्रत्यक्ष समाज पाहिला. उपेक्षा अनुभवली. त्यामुळेच पुढे पत्रकार म्हणून त्यांनी सामान्य माणसाच्या वेदना समजून घेतल्या. त्यांच्यासाठी शिक्षण म्हणजे केवळ पदवी नव्हती; तर समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन होते. वाचन, मनन आणि चिंतन यांची आवड महाविद्यालयीन जीवनातच विकसित झाली. पुस्तकांनी त्यांना विचार दिले आणि विचारांनी समाजासाठी जगण्याची दिशा दिली. याच काळात त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एक अभ्यासू विद्यार्थी, संवेदनशील कार्यकर्ता, धाडसी युवक आणि पुढे झुंजार पत्रकार घडू लागला.
विद्यार्थी चळवळ, नामांतर आंदोलन आणि समाजकार्याची पायाभरणी
प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची जडणघडण केवळ शिक्षणातून झाली नाही, तर सामाजिक चळवळींच्या प्रत्यक्ष अनुभवातूनही झाली. बालपणापासूनच त्यांनी गरिबी, विषमता आणि अन्याय जवळून पाहिला होता. त्यामुळे समाजातील वेदना त्यांना सहज समजत होत्या. शिक्षण घेत असतानाच त्यांच्या मनात सामाजिक परिवर्तनाची बीजे रोवली गेली आणि पुढे त्याच बीजांचे एका कृतिशील कार्यकर्त्यामध्ये रूपांतर झाले. विद्यार्थीदशेपासूनच अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणे हा त्यांच्या स्वभावाचा भाग बनला होता. शिष्यवृत्तीच्या प्रश्नावर विद्यार्थ्यांना न्याय मिळवून देण्याचा प्रसंग हा त्यांच्या नेतृत्वाचा प्रारंभ होता. याच काळात त्यांना संघटनशक्तीचे महत्त्व समजले. समाजातील प्रश्न सोडवायचे असतील, तर लोकांना एकत्र आणणे आवश्यक आहे, ही जाणीव त्यांना झाली.
महाविद्यालयीन जीवन आणि चळवळीतील सक्रिय सहभाग
मुधोजी महाविद्यालय, फलटण आणि पुढे बारामती येथील तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयात शिक्षण घेत असताना प्रा. आढाव यांनी विविध सामाजिक आणि विद्यार्थी चळवळींमध्ये सक्रिय सहभाग घेतला. त्यांना शिक्षण हे केवळ स्वतःच्या प्रगतीचे साधन वाटत नव्हते; तर समाजाच्या परिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम वाटत होते. महाविद्यालयीन काळात त्यांनी राष्ट्रीय सेवा योजना (NSS) मध्ये सक्रियपणे काम केले. ग्रामीण भागातील सामाजिक प्रश्न समजून घेणे, लोकांमध्ये जागृती निर्माण करणे आणि प्रत्यक्ष श्रमदानातून समाजसेवा करणे या गोष्टींनी त्यांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक समृद्ध झाले. राष्ट्रीय प्रौढ साक्षरता अभियानातही त्यांनी महत्त्वपूर्ण योगदान दिले. निरक्षर व्यक्तींना साक्षर बनवण्याचे कार्य त्यांनी केले. शिक्षणाचा प्रकाश समाजाच्या शेवटच्या घटकापर्यंत पोहोचला पाहिजे, अशी त्यांची भूमिका होती. समाजातील दुर्लक्षित घटकांपर्यंत ज्ञान पोहोचवण्याचा हा प्रयत्न त्यांच्या आयुष्यभराच्या कार्याचा पाया ठरला.
नामांतर आंदोलन : संघर्षाचा महत्त्वाचा टप्पा
मराठवाडा विद्यापीठाच्या नामांतराची चळवळ ही महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासातील एक महत्त्वाची घटना आहे. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाव विद्यापीठाला मिळावे, यासाठी बहुजन समाजाने दीर्घकाळ संघर्ष केला. या संघर्षात अनेक कार्यकर्त्यांनी मोठे योगदान दिले. प्रा. रमेश आढाव हेही या चळवळीतील सक्रिय सहभागी होते.
उपराकार आणि साहित्यिक लक्ष्मण माने यांच्या नेतृत्वाखाली त्यांनी नामांतर आंदोलनात सहभाग घेतला. ही चळवळ केवळ एका नावासाठी नव्हती; तर सामाजिक न्याय, स्वाभिमान आणि समतेच्या मूल्यांसाठी होती. या आंदोलनाने त्यांना संघर्षाची नवी दृष्टी दिली.
नामांतराच्या लढ्यात सहभागी होताना त्यांनी पाहिले की, सामाजिक परिवर्तनासाठी केवळ भावना पुरेशा नसतात; त्यासाठी संघटन, अभ्यास आणि सातत्यपूर्ण प्रयत्न आवश्यक असतात. या अनुभवाने त्यांच्या विचारविश्वाला नवी दिशा मिळाली.
व्याख्यानातून समाजप्रबोधन
प्रा. आढाव यांच्याकडे प्रभावी वक्तृत्वाची देणगी होती. विविध कार्यक्रमांमध्ये त्यांना व्याख्यानासाठी बोलावले जाई. त्यांनी या संधीचा उपयोग केवळ भाषण करण्यासाठी केला नाही, तर समाजजागृतीचे माध्यम म्हणून केला.
फुले, शाहू, आंबेडकर, बुद्ध यांचे विचार, सामाजिक समता, शिक्षणाचे महत्त्व, संविधान, अंधश्रद्धा निर्मूलन, संघटन आणि परिवर्तन या विषयांवर त्यांनी अनेक ठिकाणी व्याख्याने दिली. ग्रामीण भागातील सामान्य माणसापर्यंत परिवर्तनाचे विचार पोहोचवण्याचे काम त्यांनी सातत्याने केले.
त्यांच्या व्याख्यानात केवळ विचार नव्हते; तर अनुभव, अभ्यास आणि सामाजिक वास्तवाची जाणीव होती. त्यामुळे त्यांची भाषणे लोकांच्या मनाला स्पर्श करीत.
शिक्षण क्षेत्रातील प्रवास
उच्च शिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांना मराठा विद्या प्रसारक मंडळात नोकरीची संधी मिळाली. त्यांनी तेथे अकाऊंटन्सी आणि सहकार हे विषय शिकवले. विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणे, त्यांना मार्गदर्शन करणे आणि शिक्षणाची आवड निर्माण करणे, हे त्यांना आवडत असे.
परंतु संस्थात्मक कामकाजातील राजकीय हस्तक्षेप आणि दबावाखाली काम करणे त्यांच्या स्वभावात नव्हते. तत्त्वांशी तडजोड करणे त्यांना मान्य नव्हते. म्हणूनच त्यांनी त्या संस्थेतून बाहेर पडण्याचा निर्णय घेतला.
हा निर्णय आर्थिकदृष्ट्या कठीण असला तरी मूल्यांशी तडजोड न करण्याचा त्यांचा स्वभाव यातून दिसून येतो. त्यांनी नेहमीच विचारांना आणि तत्त्वांना प्राधान्य दिले.
सामाजिक कार्याची व्याप्ती
प्रा. आढाव यांचे कार्य केवळ शिक्षण किंवा चळवळींपुरते मर्यादित नव्हते. त्यांनी ग्रामीण भागात अनेक सामाजिक उपक्रम राबवले. गावांमधील अंधश्रद्धा, अनिष्ट रूढी, जातीय भेदभाव यांच्याविरुद्ध त्यांनी जनजागृती केली. समाजप्रबोधनासाठी व्याख्यानमाला आयोजित केल्या. व्यसनमुक्तीचे कार्यक्रम घेतले. रक्तदान शिबिरांचे आयोजन केले. पर्यावरणाचे महत्त्व पटवून देण्यासाठी वृक्षारोपणाचे उपक्रम राबवले.
धार्मिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून बुद्धांचा धम्म आणि मानवतावादी विचार लोकांपर्यंत पोहोचवण्याचा प्रयत्न केला. त्यांना समाजातील परिवर्तन हे सर्वांगीण असावे, असे वाटत होते. त्यामुळे शिक्षण, समाजकारण, पर्यावरण, आरोग्य, धम्म आणि संस्कृती या सर्व क्षेत्रांत त्यांनी काम केले.
संघटनात्मक नेतृत्व
महाविद्यालयीन जीवनात असतानाच त्यांनी विविध संघटनांमध्ये नेतृत्वाची भूमिका पार पाडली. बी.कॉम.चे शिक्षण घेत असताना त्यांनी रिपब्लिकन युवक आघाडीच्या जिल्हाध्यक्षपदाची जबाबदारी सांभाळली. पुढे फलटण तालुका बेरोजगार युवक संघटनेचे अध्यक्ष म्हणूनही त्यांनी काम केले. बेरोजगार युवकांचे प्रश्न, शिक्षण, रोजगार आणि सामाजिक सहभाग याविषयी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यांच्या नेतृत्वात आक्रमकता नव्हती; परंतु विचारांची स्पष्टता, अभ्यास आणि कार्यकर्त्यांना सोबत घेऊन काम करण्याची क्षमता होती. त्यामुळे विविध क्षेत्रांतील लोक त्यांच्याशी जोडले गेले.
संघर्षातून घडलेला समाजनिष्ठ कार्यकर्ता
विद्यार्थी आंदोलन, नामांतर चळवळ, साक्षरता अभियान, सामाजिक उपक्रम, शिक्षण क्षेत्रातील कार्य आणि विविध संघटनांमधील नेतृत्व या सर्व अनुभवांनी प्रा. रमेश आढाव यांचे व्यक्तिमत्त्व अधिक व्यापक झाले.या काळात त्यांच्यातील अभ्यासू विद्यार्थी, संवेदनशील शिक्षक, धाडसी कार्यकर्ता आणि समाजप्रबोधनासाठी झटणारा विचारवंत अधिक सक्षम होत गेला.पुढे त्यांनी पत्रकारितेला समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन बनवले. लेखणीच्या माध्यमातून समाजातील प्रश्न मांडण्याचा आणि अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवण्याचा त्यांनी निर्धार केला. याच निर्धारातून पुढे जन्म झाला- ‘एकता दर्शन’ या साप्ताहिकाचा आणि एका झुंजार पत्रकाराचा.
पत्रकारितेचा प्रवास, ‘एकता दर्शन’ची स्थापना आणि राष्ट्रीय पातळीवरील कार्य
महाविद्यालयीन जीवनात सामाजिक चळवळींमध्ये सक्रिय सहभाग घेतल्यानंतर प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांच्या मनात एक प्रश्न सतत निर्माण होत होता-समाजातील अन्याय, अत्याचार, भ्रष्टाचार, जातीय भेदभाव आणि सामान्य माणसांच्या व्यथा शासनापर्यंत पोहोचणार कशा? आंदोलने आवश्यक आहेत; परंतु समाजाच्या प्रश्नांना सातत्याने वाचा फोडणारे एक प्रभावी माध्यमही आवश्यक आहे. याच विचारातून त्यांच्या पत्रकारितेच्या प्रवासाची सुरुवात झाली. प्रा. आढाव यांच्यासाठी पत्रकारिता हा व्यवसाय नव्हता; ती समाजपरिवर्तनाची चळवळ होती. पत्रकार म्हणजे सत्तेच्या दारात उभा राहणारा नव्हे, तर जनतेच्या दारात उभा राहून तिच्या वेदनांना शब्द देणारा संवेदनशील योद्धा, अशी त्यांची धारणा होती.
पत्रकारितेची सुरुवात
प्रा. आढाव यांना पत्रकारितेची पहिली संधी मिळाली ती लोकप्रिय दैनिक ‘लोकमत’मध्ये. ही संधी त्यांना सहज मिळाली नाही. प्राध्यापक सिकंदर अहिवळे यांनी त्यांची ओळख लोकमतच्या सातारा आवृत्तीचे तत्कालीन उपसंपादक बाबुराव शिंदे यांच्याशी करून दिली. बाबुराव शिंदे यांनी त्यांच्या अभ्यासू वृत्तीची दखल घेत त्यांना काम करण्याची संधी दिली. प्रा. आढाव अनेकदा सांगत असत की, “पत्रकारितेत टिकण्यासाठी केवळ लेखन पुरेसे नसते; अभ्यास, प्रामाणिकपणा आणि सामाजिक बांधिलकी आवश्यक असते.” बाबुराव शिंदे यांच्या मार्गदर्शनामुळेच आपण पत्रकारितेत टिकून राहिलो, अशी कृतज्ञ भावना ते नेहमी व्यक्त करत. पुढे त्यांना ‘दैनिक ‘तरुण भारत’’ मध्ये तालुका प्रतिनिधी म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली. तत्कालीन जिल्हा आवृत्ती प्रमुख प्रा. अशोक शिंदे यांनी त्यांच्यावर विश्वास ठेवला. ग्रामीण भागातील प्रश्न, शेतकऱ्यांच्या अडचणी, सामाजिक अन्याय, शिक्षण, धम्म, पर्यावरण, वंचित समाजाचे प्रश्न आणि लोकहिताच्या विषयांवर त्यांनी सातत्याने बातम्या व लेख लिहिले.त्यांच्यासाठी बातमी म्हणजे केवळ घटना नव्हती; ती समाजाचे वास्तव मांडण्याची जबाबदारी होती.
‘ एकता दर्शन’ : समाजाच्या वेदनांना शब्द देणारे साप्ताहिक
पत्रकार म्हणून काम करत असताना त्यांना जाणवले की, मुख्य प्रवाहातील अनेक माध्यमांना व्यावसायिक मर्यादा आहेत. समाजातील अनेक प्रश्नांना पुरेशी जागा मिळत नाही. विशेषतः बहुजन समाज, ग्रामीण भाग, दलित, शोषित, कष्टकरी आणि सामान्य माणसांच्या वेदना अनेकदा दुर्लक्षित राहतात. याच काळात नूतन मराठा महाविद्यालयातील त्यांचे मित्र भरत सुरसे यांनी स्वतःचे साप्ताहिक सुरू करण्याचा सल्ला दिला. हा सल्ला प्रा. आढाव यांनी मनावर घेतला. त्यांनी अशोकलाल दीक्षित यांच्या सहकार्याने साप्ताहिकासाठी आवश्यक परवानग्या मिळवल्या. १९९३ मध्ये ‘एकता दर्शन’ या साप्ताहिकाचा जन्म झाला. हे केवळ वृत्तपत्र नव्हते; तर अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवणारे, समाजातील उपेक्षितांचे प्रश्न मांडणारे आणि परिवर्तनवादी विचारांना दिशा देणारे व्यासपीठ होते. ‘एकता दर्शन’चे प्रकाशन तत्कालीन प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांच्या हस्ते झाले. या ऐतिहासिक प्रसंगी माजी आमदार कॉ. हरिभाऊ निंबाळकर, सुभाषराव शिंदे, अरविंदभाई मेहता, रवींद्र बेडकिहाळ, प्रा. विजय खुडे आणि दत्तोपंत देशपांडे यांसारख्या मान्यवरांची उपस्थिती लाभली.
या साप्ताहिकाच्या माध्यमातून प्रा. आढाव यांनी ग्रामीण भागातील प्रश्न, सामाजिक न्याय, शिक्षण, संविधान, धम्म, शेतकरी, कामगार, महिला, विद्यार्थी, पर्यावरण आणि सामाजिक चळवळींना सातत्याने व्यासपीठ उपलब्ध करून दिले.त्यांच्या लेखांमध्ये कोणताही दिखावा नसायचा. सत्याला धरून, अभ्यासपूर्ण आणि निर्भीड मांडणी हीच त्यांची ओळख बनली.
साहित्य क्षेत्रातील योगदान
पत्रकारितेबरोबरच साहित्य क्षेत्रातही प्रा. आढाव यांनी उल्लेखनीय योगदान दिले.
निंभोरे येथील आश्रमशाळेच्या उभारणीत त्यांनी सक्रिय सहभाग घेतला. ग्रामीण आणि वंचित मुलांना शिक्षणाची संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. प्रसिद्ध लेखिका बेबीताई कांबळे यांच्या आत्मकथनात्मक ‘जिणं आमचं’ या महत्त्वपूर्ण ग्रंथाच्या पुनर्लेखनातही त्यांनी मोलाची भूमिका बजावली. या कामामुळे त्यांचा साहित्यविश्वाशी अधिक जवळचा संबंध आला. या निमित्ताने डॉ. बाबा आढाव, ग. प्र. प्रधान, डॉ. कुमार सप्तर्षी, प्रा. रामनाथ चव्हाण, पुष्पा भावे, उल्का महाजन, वर्षा देशपांडे, निळू फुले, भारत पाटणकर, नागनाथ अण्णा नायकवडी, भाई वैद्य यांसारख्या अनेक विचारवंत, साहित्यिक आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांशी त्यांचा स्नेहसंबंध निर्माण झाला. या सहवासाने त्यांच्या विचारविश्वाला अधिक व्यापकता प्राप्त झाली.
संघटनात्मक नेतृत्व
पत्रकारितेसोबतच त्यांनी अनेक सामाजिक आणि राजकीय संघटनांमध्ये जबाबदारीची पदे भूषवली. बी.कॉम.चे शिक्षण घेत असतानाच त्यांनी रिपब्लिकन युवक आघाडीचे जिल्हाध्यक्ष म्हणून काम केले. युवकांचे संघटन, सामाजिक प्रश्नांवर आंदोलने आणि संविधानवादी विचारांचा प्रसार यासाठी त्यांनी प्रयत्न केले. त्यानंतर फलटण तालुका बेरोजगार युवक संघटनेचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी युवकांच्या रोजगार, शिक्षण आणि स्वाभिमानाच्या प्रश्नांवर काम केले. त्यांच्यासाठी पद हे प्रतिष्ठेचे नव्हते; तर जबाबदारीचे होते.
रामविलास पासवान यांच्यासोबत राष्ट्रीय पातळीवरील कार्य
प्रा. रमेश आढाव यांच्या समाजकार्याची दखल राष्ट्रीय स्तरावरही घेतली गेली. भारत सरकारचे तत्कालीन केंद्रीय रेल्वेमंत्री व दूरसंचारमंत्री रामविलास पासवान यांच्या संपर्कात ते आले. पासवान यांच्या सामाजिक न्यायाच्या विचारांनी आणि तळागाळातील लोकांसाठी काम करण्याच्या तळमळीने ते प्रभावित झाले.१९९६ मध्ये खासदार असताना रामविलास पासवान यांना त्यांनी आपल्या परिसरात आमंत्रित केले. फलटणच्या कस्तुरबा मैदानावर झालेल्या जाहीर सभेत त्यांनी पासवान यांच्यासमवेत व्यासपीठ सामायिक केले. यानंतर त्यांना भारतभर विविध दौऱ्यांमध्ये सहभागी होण्याची संधी मिळाली.रामविलास पासवान यांच्या विश्वासामुळे प्रा. आढाव यांना रेल्वे बोर्ड तसेच भारत संचार बोर्ड यांवर सल्लागार सदस्य म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली. राष्ट्रीय पातळीवरील या जबाबदाऱ्या सांभाळतानाही त्यांनी ग्रामीण भाग, वंचित समाज आणि सामान्य नागरिकांचे प्रश्न विसरले नाहीत.
पत्रकारिता म्हणजे सामाजिक जबाबदारी
प्रा. आढाव यांचा ठाम विश्वास होता की, पत्रकाराने सत्तेची भीती न बाळगता सत्य मांडले पाहिजे. बातमी ही केवळ माहिती नसून समाजाप्रती असलेली नैतिक जबाबदारी आहे.त्यांच्या लेखणीने अनेक प्रश्नांना न्याय मिळवून दिला. अनेक सामान्य लोकांच्या व्यथा शासनापर्यंत पोहोचल्या. त्यांनी कधीही पत्रकारितेचा वापर वैयक्तिक लाभासाठी केला नाही. त्यांची पत्रकारिता ही मूल्यनिष्ठ, संविधाननिष्ठ आणि मानवतावादी होती. त्यामुळेच समाज त्यांना ‘झुंजार पत्रकार’ म्हणून सन्मानाने ओळखू लागला.
वैचारिक भूमिका – पत्रकारिता, शिक्षण, राजकारण, धम्म आणि सामाजिक परिवर्तन
प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांचे संपूर्ण जीवन केवळ सामाजिक कार्यापुरते मर्यादित नव्हते. ते एक अभ्यासू विचारवंत होते. त्यांनी पत्रकारिता, शिक्षण, राजकारण, सामाजिक चळवळी, धम्म आणि संविधान या विषयांचा सातत्याने अभ्यास केला. त्यामुळे त्यांची प्रत्येक भूमिका ही भावनेपेक्षा विचारावर आधारित होती. त्यांनी आयुष्यभर कोणत्याही प्रश्नाकडे व्यक्तीपेक्षा तत्त्वाच्या दृष्टीने पाहिले. म्हणूनच त्यांचे विचार आजही मार्गदर्शक ठरतात.
पत्रकारिता : समाजाचे वास्तव मांडणारे माध्यम
प्रा. आढाव यांचा पत्रकारितेकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अत्यंत स्पष्ट होता. त्यांच्या मते स्वातंत्र्यपूर्व काळातील पत्रकारिता आणि आजची पत्रकारिता यांच्यामध्ये मूलभूत फरक निर्माण झाला आहे. ते म्हणत असत की, स्वातंत्र्यपूर्व काळातील वर्तमानपत्रे ही समाजजागृतीची शस्त्रे होती. लोकांमध्ये राष्ट्रीय भावना, सामाजिक परिवर्तन आणि अन्यायाविरुद्ध संघर्षाची चेतना निर्माण करणे हे त्यांचे ध्येय होते. मात्र कालांतराने पत्रकारितेचे स्वरूप बदलत गेले. वाढती स्पर्धा, रंगीत छपाई, आधुनिक तंत्रज्ञान, मोठी गुंतवणूक आणि व्यावसायिक दबाव यांमुळे वृत्तपत्र उद्योग हा सामाजिक चळवळीपेक्षा व्यवसाय बनत गेला. त्यांच्या मते पत्रकार कितीही प्रामाणिक असला, तरी त्याने पाठवलेली बातमी प्रसिद्ध होईलच याची खात्री नसते. कारण अंतिम निर्णय हा वर्तमानपत्राच्या मालकाचा किंवा संपादकाचा असतो. अनेकदा समाजाच्या हिताची बातमीही व्यावसायिक कारणांमुळे बाजूला पडते. त्यामुळे पत्रकारितेचे स्वातंत्र्य टिकवण्यासाठी पत्रकाराने मूल्यनिष्ठ राहणे आवश्यक आहे. पत्रकाराने सत्तेची भीती बाळगू नये, समाजाचे वास्तव निर्भीडपणे मांडावे आणि सामान्य माणसाच्या बाजूने उभे राहावे, हीच खरी पत्रकारिता आहे, असा त्यांचा ठाम विश्वास होता.
शिक्षण : परिवर्तनाचा पाया
प्रा. आढाव यांनी स्वतः शिक्षणासाठी प्रचंड संघर्ष केला होता. त्यामुळे शिक्षणाच्या प्रश्नाबाबत त्यांची भूमिका अत्यंत संवेदनशील होती. ते स्पष्टपणे सांगत असत की, शिक्षण ही बाजारपेठेतील वस्तू नसून प्रत्येक नागरिकाचा मूलभूत अधिकार आहे. त्यामुळे शिक्षणाचे राष्ट्रीयीकरण झाले पाहिजे. प्रत्येक मुलाला समान आणि दर्जेदार शिक्षण मोफत उपलब्ध झाले पाहिजे. शिक्षण हक्क कायद्यातील काही तरतुदींचे त्यांनी स्वागत केले असले, तरी विद्यार्थ्यांना आठवीपर्यंत आपोआप पुढे पाठविण्याच्या धोरणाबाबत त्यांनी चिंता व्यक्त केली. त्यांच्या मते शिक्षणाचा दर्जा उंचावला गेला नाही, तर त्याचा सर्वाधिक फटका बहुजन समाजातील विद्यार्थ्यांनाच बसणार आहे.
ते नेहमी म्हणत असत- “गरीब माणसाच्या हातात शिक्षण दिले, तर तो स्वतःचे आणि समाजाचे भविष्य बदलू शकतो.”शिक्षण म्हणजे नोकरी मिळवण्याचे साधन नसून माणूस घडविण्याची प्रक्रिया आहे, असे त्यांचे मत होते.

खैरलांजी हत्याकांड : न्यायव्यवस्थेवरील प्रश्न
खैरलांजी हत्याकांडाने संपूर्ण देश हादरला होता. या घटनेबाबत बोलताना प्रा. आढाव अत्यंत व्यथित होत. त्यांच्या मते अशा अमानुष घटना कोणत्याही सभ्य समाजाला शोभणाऱ्या नाहीत. खैरलांजी प्रकरणातील शिक्षेत झालेल्या बदलाकडे पाहताना त्यांनी न्यायव्यवस्थेतील सामाजिक वास्तवावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले. ते मानत की, न्यायव्यवस्था पूर्णपणे निष्पक्ष राहण्यासाठी समाजातील सर्व घटकांचे प्रतिनिधित्व आवश्यक आहे. समाजातील वंचित घटक निर्णयप्रक्रियेत सहभागी नसतील, तर न्याय मिळविण्याचा संघर्ष अधिक कठीण होतो. ही भूमिका त्यांनी कोणत्याही द्वेषातून नव्हे, तर सामाजिक वास्तवाच्या अभ्यासातून मांडली होती.
राजकारण आणि सामाजिक चळवळी
प्रा. आढाव यांना राजकारण म्हणजे केवळ निवडणूक नव्हे, तर समाज परिवर्तनाचे साधन वाटत असे. त्यांच्या मते फुले, शाहू आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या चळवळीतील कार्यकर्ता हा संघर्षातून घडलेला असतो. तो विचारांवर जगतो, अभ्यास करतो आणि समाजाच्या प्रश्नांशी जोडलेला असतो. मात्र आजच्या राजकारणात पैशाचे वाढते महत्त्व, सत्तेची स्पर्धा आणि विचारांपासून दूर जाणारी प्रवृत्ती याबद्दल ते चिंतित होते. त्यांच्या मते स्थानिक स्वराज्य संस्थांपासून संसदेपर्यंत संविधाननिष्ठ, समाजाभिमुख आणि विचारवंत लोकप्रतिनिधी पोहोचले पाहिजेत. अन्यथा सामाजिक न्यायाची लढाई कमकुवत होईल. ते असेही म्हणत असत की, पैसा हा लोकशाहीचा निकष बनू लागला, तर प्रामाणिक कार्यकर्ते मागे पडतील आणि समाजाचे नुकसान होईल.
धम्माविषयी त्यांची भूमिका
प्रा. रमेश आढाव यांच्या जीवनात बुद्धांचा धम्म हा केवळ श्रद्धेचा विषय नव्हता; तो आचरणाचा मार्ग होता. त्यांच्या मते धम्म म्हणजे प्रज्ञा, करुणा आणि समतेवर आधारित जीवनपद्धती. त्यांना वाटत होते की प्रत्येक गावात सुशिक्षित धम्मप्रचारक तयार झाले पाहिजेत. बुद्धांचे विचार घरोघरी, वाड्या-वस्त्यांपर्यंत पोहोचले पाहिजेत. धम्माचा प्रचार हा केवळ धार्मिक विधींपुरता मर्यादित न राहता सामाजिक परिवर्तनाशी जोडला गेला पाहिजे. ते बौद्ध धर्माच्या अभ्यासासाठी स्वतंत्र विद्यापीठ असावे, अशी मागणी करत. राष्ट्रीय आणि राज्य पातळीवरील धम्मसंघटनांमध्ये समन्वय निर्माण व्हावा, धम्मकार्याला समाजाने आर्थिक पाठबळ द्यावे आणि लोकांसाठी कृतीशील कार्यक्रम राबवावेत, असे ते सातत्याने मांडत. ते नेहमी सांगत असत- “धम्म आणि राजकारण यांची गल्लत होता कामा नये. धम्म माणूस घडवतो आणि माणूस समाज घडवतो.”
ग्रामीण भागातील समाजकार्य
ग्रामीण भागात वाढल्यामुळे तेथील सामाजिक वास्तव त्यांनी जवळून अनुभवले होते. गावोगावी असलेली अंधश्रद्धा, जातीयता, अनिष्ट रूढी, व्यसनाधीनता आणि सामाजिक विषमता याविरुद्ध त्यांनी सातत्याने काम केले. समाजप्रबोधनासाठी व्याख्यानमाला आयोजित केल्या. वृक्षारोपण करून पर्यावरण संरक्षणाचा संदेश दिला. रक्तदान शिबिरे, व्यसनमुक्ती अभियान आणि सामाजिक जनजागृतीचे कार्यक्रम आयोजित केले. धार्मिक कार्यक्रमांच्या माध्यमातून बुद्धांच्या धम्माचा मानवतावादी संदेश लोकांपर्यंत पोहोचवला. त्यांच्या मते सामाजिक परिवर्तन केवळ घोषणांनी होत नाही; ते लोकांमध्ये जाऊन सातत्याने काम केल्याने घडते. प्रा. रमेश आढाव यांच्या या वैचारिक भूमिकेतून त्यांचे व्यक्तिमत्त्व किती व्यापक होते, याची जाणीव होते. पत्रकारिता, शिक्षण, राजकारण आणि धम्म या चारही क्षेत्रांकडे त्यांनी वेगवेगळ्या विषयांप्रमाणे नव्हे, तर समाजपरिवर्तनाच्या एका अखंड प्रवाहाप्रमाणे पाहिले.
त्यांच्या प्रत्येक विचारामागे अभ्यास होता, प्रत्येक भूमिकेमागे अनुभव होता आणि प्रत्येक कृतीमागे समाजाविषयीची खोल बांधिलकी होती.
तरुणांसाठी संदेश, अपूर्ण स्वप्ने, प्रेरणास्थाने आणि जीवनाचा उत्तरार्ध
प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांनी आयुष्यभर समाजासाठी काम केले; परंतु त्यांच्या कार्याचा केंद्रबिंदू नेहमीच तरुण पिढी होती. त्यांना विश्वास होता की, समाज परिवर्तनाची खरी ताकद तरुणांमध्ये आहे. योग्य शिक्षण, योग्य दिशा आणि योग्य विचार मिळाले, तर तरुण देशाचे आणि समाजाचे भविष्य बदलू शकतात.त्यामुळे ते ज्या ज्या ठिकाणी व्याख्यानासाठी जात असत, तेथे तरुणांशी संवाद साधल्याशिवाय कार्यक्रम पूर्ण होत नसे. त्यांची भाषा उपदेशाची नव्हती; ती अनुभवातून आलेली होती. त्यांनी संघर्षातून मिळवलेले जीवनज्ञान तरुणांपुढे मांडले.
तरुणांसाठी त्यांचा संदेश
प्रा. आढाव नेहमी सांगत असत की, तरुणांनी सर्वप्रथम शिक्षणाला प्राधान्य दिले पाहिजे. शिक्षण हे केवळ पदवी मिळवण्यासाठी नसते, तर स्वतःचा आणि समाजाचा विकास करण्यासाठी असते. ते म्हणत, “मोक्याच्या जागा मिळवा; पण त्या जागा केवळ स्वतःसाठी नव्हे, तर समाजासाठी वापरा.” प्रशासकीय सेवेत, न्यायव्यवस्थेत, शिक्षणक्षेत्रात, पत्रकारितेत, उद्योगात आणि राजकारणात बहुजन समाजातील तरुणांनी पुढे आले पाहिजे, अशी त्यांची अपेक्षा होती. मात्र, पद मिळाल्यानंतर समाजाशी असलेली नाळ तुटू देता कामा नये, याची ते सातत्याने आठवण करून देत. तरुणांनी कोणत्याही एका क्षेत्रापुरते स्वतःला मर्यादित ठेवू नये. विविध क्षेत्रांत करिअर करावे, स्वतः सक्षम व्हावे आणि समाजालाही सक्षम करावे, असे ते सांगत. व्यसनमुक्त जीवन, सामाजिक बांधिलकी, वाचनाची सवय, विचारांची प्रगल्भता आणि महापुरुषांच्या कार्याचा अभ्यास हे त्यांच्या संदेशाचे प्रमुख आधारस्तंभ होते. ते तरुणांना नेहमी सांगत,”वाचन करा, मनन करा, चिंतन करा आणि मग कृती करा. विचारांशिवाय चळवळ उभी राहत नाही.”राहून गेलेले स्वप्नअनेक क्षेत्रांत मोठे कार्य करूनही प्रा. आढाव यांच्या मनात एक स्वप्न कायम होते.त्यांना अशी ‘कार्यकर्ता प्रशिक्षण शाळा’ उभारायची होती, जिथे समाजासाठी काम करणाऱ्या कार्यकर्त्यांना सर्वांगीण प्रशिक्षण दिले जाईल. या प्रशिक्षणात संविधान, सामाजिक चळवळी, पत्रकारिता, संघटन कौशल्य, धम्म, नेतृत्व, संवादकला, अर्थकारण, ग्रामीण विकास आणि लोकशाही यांचा अभ्यास असेल, अशी त्यांची संकल्पना होती.त्यांच्या मते चळवळी टिकवायच्या असतील, तर विचारवंत, प्रामाणिक आणि अभ्यासू कार्यकर्ते घडवणे आवश्यक आहे. ते म्हणत, “समाजाला नेते कमी आणि कार्यकर्ते जास्त हवेत. कार्यकर्ता घडला की नेतृत्व आपोआप निर्माण होते.” हे स्वप्न पूर्णत्वास येऊ शकले नाही; परंतु आजही अनेक कार्यकर्त्यांसाठी ते प्रेरणेचा विषय आहे.
सीमाप्रश्न आणि राष्ट्रीय एकात्मता
सीमावाद आणि भाषावाद याबाबतही त्यांची भूमिका अत्यंत संतुलित होती. त्यांच्या मते भाषेवरून किंवा प्रांतावरून समाजात संघर्ष निर्माण होणे योग्य नाही. बहुसंख्यांकांनी अल्पसंख्यांकांवर अन्याय करू नये. सर्व भाषांचा आणि संस्कृतींचा सन्मान राखला गेला पाहिजे.भारतीय लोकशाहीची खरी ताकद विविधतेत आहे, असे ते मानत.
त्यांचे वैयक्तिक छंद
सामाजिक कार्याच्या व्यापातून वेळ मिळाला की प्रा. आढाव वाचनात रमून जात. इतिहास, समाजशास्त्र, अर्थशास्त्र, धम्म, साहित्य, चरित्रे, राजकारण आणि पत्रकारिता या विषयांचे त्यांचे वाचन अफाट होते.त्यांना नाटके पाहायला, संगीत ऐकायला आणि कला-सांस्कृतिक कार्यक्रमांत सहभागी व्हायला आवडत असे. त्यांच्या मते संस्कृती आणि साहित्य हे समाजाच्या संवेदनशीलतेचे आरसे आहेत.
प्रेरणेचा स्रोत
प्रा. आढाव यांना काम करण्याची प्रेरणा कुठून मिळायची? या प्रश्नाचे त्यांचे उत्तर अत्यंत साधे होते. “समाजात घडणारे अन्याय-अत्याचार पाहिले की स्वस्थ बसवत नाही. त्या वेदनाच काम करण्याची प्रेरणा देतात.” दुसऱ्यांच्या दुःखाशी स्वतःला जोडून घेण्याची त्यांची क्षमता हीच त्यांच्या कार्यामागील खरी शक्ती होती.
अविस्मरणीय क्षण
जीवनातील अनेक प्रसंग ते भावुक होऊन सांगत असत. घरची परिस्थिती अत्यंत हलाखीची असल्याने एका टप्प्यावर फी भरता आली नाही आणि शाळेतून बाहेर काढण्याची वेळ आली. त्याच वेळी प्राचार्य शिवाजीराव भोसले यांनी “ही शाळा गरीबांच्या मुलांसाठी आहे,” असे सांगून त्यांना पुन्हा शिक्षणाची संधी दिली.
हा प्रसंग ते आयुष्यभर विसरले नाहीत. बारामती येथील तुळजाराम चतुरचंद महाविद्यालयात प्रवेश घेताना शिवाजीराव भोसले यांनी लिहून दिलेल्या दोन ओळींच्या शिफारसपत्रामुळे त्यांचा प्रवेश सुलभ झाला. डॉ. जे. के. गोधा यांनीही त्यांना मोलाची मदत केली. हे प्रसंग ते त्यांच्या जीवनातील सर्वात मोठे प्रेरणादायी क्षण मानत. पुढे पुसेगाव येथे ना. श्रीमंत रामराजे नाईक निंबाळकर यांच्या हस्ते ‘ज्ञानज्योती पुरस्कार’ स्वीकारण्याचा क्षणही त्यांच्या आयुष्यातील अविस्मरणीय क्षण ठरला. साहित्य आणि सामाजिक क्षेत्रात डॉ. बाबा आढाव, ग. प्र. प्रधान, डॉ. कुमार सप्तर्षी, प्रा. रामनाथ चव्हाण, पुष्पा भावे, उल्का महाजन, वर्षा देशपांडे, निळू फुले, भारत पाटणकर, नागनाथ अण्णा नायकवडी आणि भाई वैद्य यांच्यासमवेत काम करण्याची संधी मिळणे हेही ते आपले भाग्य मानत.
त्यांच्या जडणघडणीत योगदान देणारे शिक्षक
प्रा. आढाव यांचे व्यक्तिमत्त्व घडविण्यात अनेक शिक्षकांचा मोठा वाटा होता. प्राचार्य शिवाजीराव भोसले हे त्यांच्या आयुष्यातील दीपस्तंभ होते. त्यांनी केवळ शिक्षणाची संधी दिली नाही, तर आयुष्याला दिशा दिली. तसेच प्राचार्य एस. पी. शिंदे (टी. सी. कॉलेज, बारामती), प्रा. राऊत, प्रा. आर. व्ही. फडतरे, प्रा. ए. वाय. शिंदे, डॉ. मधुकर जाधव आणि प्रा. ए. जे. कुलकर्णी यांचे मार्गदर्शनही त्यांना लाभले. या शिक्षकांनी विद्यार्थ्यामधील गुणवत्ता ओळखून त्यांना सतत प्रोत्साहन दिले.
कुटुंबाची मोलाची साथ
प्रा. आढाव यांच्या सामाजिक जीवनामागे त्यांच्या कुटुंबाचा मोठा त्याग होता. विशेषतः त्यांच्या पत्नीने प्रत्येक संघर्षात खंबीर साथ दिली. घरच्यांनी त्यांना नेहमी एकच सांगितले- “समाजासाठी वेळ द्या. घराची चिंता करू नका.” ही साथ नसती, तर एवढे मोठे सामाजिक कार्य उभे राहिले नसते, असे ते कृतज्ञतेने सांगत. कुटुंबाने त्यांना कधीही समाजकार्यापासून रोखले नाही; उलट प्रत्येक पावलावर पाठबळ दिले.
एका युगाचा वारसा
प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांचे जीवन म्हणजे संघर्ष, स्वाभिमान, अभ्यास, पत्रकारिता, धम्म, समाजकारण आणि प्रबोधन यांचे अद्भुत मिश्रण होते.त्यांनी स्वतःसाठी फारसे काही मागितले नाही; पण समाजासाठी मात्र आयुष्यभर झटले. त्यांच्या लेखणीत प्रखरता होती, विचारांत स्पष्टता होती, आचरणात प्रामाणिकपणा होता आणि हृदयात समाजाबद्दल अपार करुणा होती.
आज ते आपल्यात नसले, तरी त्यांचे विचार, त्यांचे लेखन, त्यांचे कार्य आणि त्यांनी घडवलेले असंख्य कार्यकर्ते हेच त्यांच्या जीवनाचे खरे स्मारक आहे.
विचारांचा वारसा, कार्याचा आढावा आणि प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त विनम्र अभिवादन
“माणूस किती वर्षे जगला यापेक्षा तो कशासाठी जगला, हे अधिक महत्त्वाचे असते.” हे वाक्य प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांच्या संपूर्ण जीवनाचे सार सांगते. त्यांनी आयुष्याची प्रत्येक घडी समाजासाठी, अन्यायाविरुद्ध संघर्षासाठी, शिक्षणासाठी, पत्रकारितेसाठी आणि भगवान बुद्ध, महात्मा फुले, राजर्षी शाहू महाराज व भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या समतावादी विचारांच्या प्रसारासाठी अर्पण केली. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात एकाच वेळी अभ्यासू प्राध्यापक, निर्भीड पत्रकार, सामाजिक कार्यकर्ता, विचारवंत, धम्मप्रेमी, संघटक आणि संवेदनशील माणूस अशी अनेक रूपे होती. ही सर्व रूपे एका समान धाग्याने जोडलेली होती-समाजहिताची निष्ठा.
लेखणीला दिले सामाजिक परिवर्तनाचे बळ
पत्रकारिता ही त्यांच्यासाठी उपजीविकेचे साधन नव्हते; ती समाजाच्या वेदना मांडण्याचे माध्यम होती. त्यांनी ‘एकता दर्शन’ या साप्ताहिकाच्या माध्यमातून हजारो सामान्य माणसांच्या समस्या समाजासमोर आणल्या. गावागावातील अन्याय, शेतकऱ्यांचे प्रश्न, शिक्षणातील विसंगती, दलितांवरील अत्याचार, सामाजिक विषमता, पर्यावरण, धम्मकार्य आणि संविधानिक मूल्ये यांना त्यांनी सातत्याने लेखणीच्या माध्यमातून आवाज दिला. त्यांच्या पत्रकारितेचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती कोणत्याही राजकीय दबावाला किंवा आर्थिक मोहाला कधीही झुकली नाही. सत्याची बाजू घेणे, पुराव्यांच्या आधारे भूमिका मांडणे आणि वंचितांच्या हक्कांसाठी उभे राहणे हीच त्यांची पत्रकारितेची खरी ओळख होती.
चळवळ म्हणजे आयुष्याची साधना
नामांतर आंदोलनापासून ते सामाजिक प्रबोधनापर्यंत, साक्षरता अभियानापासून ते धम्मप्रसारापर्यंत आणि युवक संघटनांपासून ते राष्ट्रीय स्तरावरील जबाबदाऱ्यांपर्यंत त्यांनी प्रत्येक ठिकाणी कार्यकर्त्याची भूमिका स्वीकारली. त्यांनी कधी स्वतःला मोठा नेता मानले नाही. ते स्वतःला आयुष्यभर कार्यकर्ता म्हणवून घेण्यातच धन्यता मानत. त्यांना विश्वास होता की, परिवर्तन एका व्यक्तीमुळे होत नाही; ते विचारांशी बांधिल असलेल्या हजारो कार्यकर्त्यांमुळे घडते.
शिक्षण, धम्म आणि संविधान – त्यांच्या जीवनाचे त्रिसूत्री
प्रा. आढाव यांच्या संपूर्ण कार्याचा अभ्यास केला तर एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते—त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू होता शिक्षण, धम्म आणि संविधान. ते म्हणत असत की, शिक्षण माणसाला विचार देते, धम्म माणसाला नैतिकता देतो आणि संविधान माणसाला समानतेचे अधिकार देते. ही त्रिसूत्री प्रत्येक भारतीयाने स्वीकारली तर समाजातील विषमता, अज्ञान आणि अन्याय मोठ्या प्रमाणात कमी होऊ शकतो. यासाठी त्यांनी असंख्य व्याख्याने दिली, युवकांना मार्गदर्शन केले, धम्मपरिषदांमध्ये सहभाग घेतला आणि पत्रकारितेच्या माध्यमातून जनजागृती केली.
साधेपणा – त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची ओळख
प्रा. आढाव यांना ओळखणारा प्रत्येकजण त्यांच्या साधेपणाचा उल्लेख करतो. अंगात पांढरा कुर्ता, चेहऱ्यावर प्रसन्न हास्य, हातात वर्तमानपत्र किंवा पुस्तक आणि भेटणाऱ्या प्रत्येकाशी आपुलकीने संवाद साधणारे व्यक्तिमत्त्व—हीच त्यांची खरी ओळख होती. त्यांनी कधी प्रसिद्धीचा हव्यास धरला नाही. पुरस्कार, पदे किंवा सन्मान यांचा त्यांना मोह नव्हता. समाजातील एखाद्या गरजू व्यक्तीला न्याय मिळाला, एखादा विद्यार्थी शिकून पुढे गेला किंवा एखादा तरुण समाजकार्यात उतरला, तर तोच त्यांच्या दृष्टीने सर्वात मोठा सन्मान होता.
नव्या पिढीसाठी प्रेरणा
आजच्या तरुण पिढीसमोर अनेक संधी आहेत; पण त्याचबरोबर अनेक आव्हानेही आहेत. अशा काळात प्रा. रमेश आढाव यांचे जीवन एक प्रेरणादायी आदर्श आहे. त्यांनी शिकवले- परिस्थिती कितीही कठीण असली तरी शिक्षण सोडू नका. वाचन, मनन आणि चिंतन ही आयुष्यभराची साधना ठेवा. अन्यायाविरुद्ध आवाज उठवायला घाबरू नका. पदापेक्षा तत्त्व मोठे असते. समाजाशी असलेली नाळ कधीही तुटू देऊ नका. महापुरुषांचे विचार वाचा आणि कृतीत आणा. पत्रकारिता, राजकारण, शिक्षण किंवा कोणतेही क्षेत्र निवडा; पण माणुसकी कधीही सोडू नका. ही शिकवण त्यांच्या संपूर्ण जीवनातून मिळते.
प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त…
आज प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांना आपल्यातून जाऊन एक वर्ष पूर्ण झाले. काळ पुढे सरकला, पण त्यांच्या आठवणी आजही तितक्याच जिवंत आहेत. त्यांच्या लेखणीतील निर्भीडपणा, व्याख्यानातील विचारांची स्पष्टता, कार्यकर्त्यांवरील प्रेम, समाजाविषयीची तळमळ आणि धम्मावरील निष्ठा आजही अनेकांना प्रेरणा देत आहे. त्यांच्या जाण्याने फलटण तालुक्याने एक संवेदनशील पत्रकार गमावला, आंबेडकरी चळवळीने एक निष्ठावान कार्यकर्ता गमावला, धम्म चळवळीने एक अभ्यासू प्रचारक गमावला आणि समाजाने एक सजग विचारवंत गमावला. परंतु विचारवंत कधीच संपत नाहीत. त्यांचे विचार काळाच्या प्रवाहात अधिक तेजस्वी होत जातात. प्रा. रमेश आढाव यांचे कार्य आणि विचार हाच त्यांचा अमर वारसा आहे. आज त्यांच्या प्रथम स्मृतिदिनी त्यांना खरी आदरांजली म्हणजे त्यांनी जपलेली मूल्ये आचरणात आणणे, शिक्षणाचा प्रसार करणे, संविधानिक मूल्यांचे रक्षण करणे, बुद्धांच्या धम्माचा प्रसार करणे आणि अन्यायाविरुद्ध निःस्वार्थपणे उभे राहणे होय.

भारतीय बौद्ध महासभा शाखा सातारा जिल्हा पूर्व, भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुका, माजी व विद्यमान कार्यकारिणी तसेच भारतीय बौद्ध महासभा परिवार (BBM Family) यांच्या वतीने ज्येष्ठ पत्रकार, प्राध्यापक, समाजप्रबोधनकार आणि आंबेडकरी चळवळीचे निष्ठावान कार्यकर्ते स्वर्गीय प्रा. रमेश तुकाराम आढाव यांना प्रथम स्मृतिदिनी कोटी कोटी विनम्र अभिवादन!
“तुमची लेखणी थांबली असली, तरी तुमचे विचार आजही असंख्य कार्यकर्त्यांच्या मनात संघर्षाची ज्योत प्रज्वलित करत आहेत. तुम्ही आमच्यात नसाल; पण तुमचे कार्य आणि तुमचा विचार आमच्या प्रत्येक सामाजिक प्रवासात सदैव सोबत राहील.”

भावपूर्ण विनम्र अभिवादन!

आयु.सोमीनाथ घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौध्द महासभा शाखा – सातारा जिल्हा पूर्व
मो.नं – 9284658690