Sunday, November 22, 2026
Home Blog Page 2

उच्च न्यायालयाप्रमाणे वेतनश्रेणीसाठी न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांचा सातारा जिल्ह्यात बेमुदत संप!

0
उच्च न्यायालयाप्रमाणे वेतनश्रेणीसाठी न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांचा सातारा जिल्ह्यात बेमुदत संप!

जिल्हा व तालुका न्यायालयांतील सर्व कर्मचारी संघटना आंदोलनात सहभागी; २२ महिन्यांपासून शासनाकडे प्रस्ताव प्रलंबित, मागण्या मान्य होईपर्यंत माघार न घेण्याचा निर्धार

सातारा : महाराष्ट्र राज्य न्यायालयीन कर्मचारी महासंघाच्या वतीने पुकारण्यात आलेल्या राज्यव्यापी बेमुदत संपाला सातारा जिल्ह्यात उत्स्फूर्त प्रतिसाद मिळत असून, जिल्हा न्यायालयासह जिल्ह्यातील सर्व तालुका न्यायालयांमधील विविध संवर्गांतील कर्मचारी या आंदोलनात सक्रियपणे सहभागी झाले आहेत. मुंबई उच्च न्यायालयातील कर्मचाऱ्यांप्रमाणे सुधारित वेतनश्रेणी लागू करावी आणि समान कामासाठी समान वेतन या तत्त्वाची अंमलबजावणी करावी, या प्रमुख मागणीसाठी दि. १७ नोव्हेंबर २०२६ पासून हा बेमुदत संप सुरू करण्यात आला आहे.

२२ महिन्यांपासून वेतनश्रेणीचा प्रस्ताव प्रलंबित

दुय्यम न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांना मुंबई उच्च न्यायालयातील कर्मचाऱ्यांप्रमाणे सुधारित वेतनश्रेणी लागू करण्यात यावी, ही न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांची प्रमुख मागणी आहे. मुंबई उच्च न्यायालयाने दि. ३१ जानेवारी २०२५ रोजी यासंदर्भातील सुधारित वेतनश्रेणीचा प्रस्ताव शासनाकडे सादर केला होता. मात्र, सुमारे २२ महिन्यांचा कालावधी उलटूनही शासनाकडून यावर कोणताही ठोस निर्णय घेण्यात आलेला नसल्याने कर्मचाऱ्यांमध्ये नाराजीचे वातावरण निर्माण झाले आहे.

भरती प्रक्रिया आणि पदोन्नतीचे नियम वेगळे, मग वेतनश्रेणीत दुजाभाव का?

न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांची भरती प्रक्रिया, सेवाशर्ती आणि पदोन्नतीचे नियम हे इतर शासकीय कर्मचाऱ्यांपेक्षा वेगळे आहेत. न्यायालयीन कामकाजाचे स्वरूप, जबाबदाऱ्या आणि सेवाविषयक नियम लक्षात घेता न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांना उच्च न्यायालयातील कर्मचाऱ्यांप्रमाणे वेतनश्रेणी मिळणे आवश्यक असल्याची भूमिका कर्मचारी संघटनांनी मांडली आहे.

न्यायव्यवस्थेच्या कामकाजात महत्त्वाची भूमिका बजावणाऱ्या दुय्यम न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांना त्यांच्या सेवाशर्तींनुसार योग्य वेतनश्रेणी मिळावी, अशी अपेक्षा व्यक्त केली जात आहे. समान कामासाठी समान वेतन या न्याय्य तत्त्वाची अंमलबजावणी व्हावी, असा कर्मचाऱ्यांचा आग्रह आहे.

लोकशाही मार्गाने केलेल्या आंदोलनानंतरही निर्णय नाही

प्रलंबित मागण्यांकडे शासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांनी यापूर्वी काळ्या फिती लावून काम करणे, शासनाला विविध निवेदने सादर करणे तसेच सामूहिक रजा आंदोलन अशा लोकशाही मार्गांचा अवलंब केला होता. मात्र, या आंदोलनांनंतरही शासनाकडून अपेक्षित निर्णय न झाल्याने अखेर कर्मचाऱ्यांनी बेमुदत संपाचा मार्ग स्वीकारला आहे.

सातारा जिल्ह्यातील सर्व कर्मचारी संघटनांचा सक्रिय सहभाग

या संपामध्ये सातारा जिल्ह्यातील जिल्हा व तालुका न्यायालयांमधील विविध कर्मचारी संघटना आणि संवर्गांतील कर्मचाऱ्यांनी एकजूट दाखवली आहे. यामध्ये प्रामुख्याने :

१. जिल्हा न्यायालयीन कर्मचारी संघटना (गट-क).

२. न्यायालयीन लघुलेखक संघटना.

३. न्यायालयीन बेलिफ कर्मचारी संघटना.

४. न्यायालयीन चतुर्थ श्रेणी कर्मचारी संघटना.

५. न्यायालयीन वाहनचालक कर्मचारी.

६. पुस्तक बांधणीकर कर्मचारी.

७. झेरॉक्स ऑपरेटर कर्मचारी.

८. सफाईगार व इतर न्यायालयीन कर्मचारी.

या सर्व संवर्गांतील कर्मचाऱ्यांचा आंदोलनात सक्रिय सहभाग असल्याने सातारा जिल्ह्यातील न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांची एकजूट प्रकर्षाने दिसून येत आहे.

कामाचा वाढता ताण अन् अपुऱ्या मनुष्यबळामुळे अडचणी

न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांना दैनंदिन कामकाजात अनेक अडचणींचा सामना करावा लागत आहे. दिवसेंदिवस वाढणारा कामाचा ताण, अपुरे मनुष्यबळ, मंजूर पदांच्या तुलनेत कर्मचाऱ्यांची कमतरता तसेच संगणकीय आणि मॅन्युअल अशा दोन्ही पद्धतीने काम करण्याची जबाबदारी यामुळे कर्मचाऱ्यांवरील ताण वाढत आहे.

न्यायव्यवस्थेच्या कामकाजात महत्त्वपूर्ण योगदान देणाऱ्या कर्मचाऱ्यांच्या प्रलंबित प्रश्नांकडे शासनाने गांभीर्याने लक्ष देऊन त्यावर तातडीने तोडगा काढावा, अशी मागणी कर्मचारी संघटनांकडून होत आहे.

मागण्या मान्य होईपर्यंत संप सुरूच ठेवण्याचा निर्धार

हा संप कोणत्याही व्यक्ती किंवा संस्थेच्या विरोधात नसून न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांच्या न्याय्य हक्कांसाठी आणि उच्च न्यायालयातील कर्मचाऱ्यांप्रमाणे सुधारित वेतनश्रेणी मिळावी, या मागणीसाठी असल्याचे कर्मचारी संघटनांनी स्पष्ट केले आहे.

शासनाने मुंबई उच्च न्यायालयाकडून सादर करण्यात आलेल्या प्रस्तावाचा सकारात्मक विचार करून सुधारित वेतनश्रेणी लागू करण्याबाबत तातडीने निर्णय घ्यावा आणि न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांना न्याय द्यावा, अशी एकमुखी मागणी करण्यात येत आहे.

जोपर्यंत मागण्यांबाबत शासनाकडून ठोस निर्णय घेतला जात नाही, तोपर्यंत महाराष्ट्र राज्य न्यायालयीन कर्मचारी महासंघाच्या निर्देशानुसार बेमुदत संप सुरू ठेवण्याचा ठाम निर्धार सातारा जिल्ह्यातील न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांनी व्यक्त केला आहे. त्यामुळे या आंदोलनाची शासन कितपत दखल घेते आणि न्यायालयीन कर्मचाऱ्यांच्या प्रलंबित वेतनश्रेणीचा प्रश्न कधी मार्गी लागतो, याकडे आता संपूर्ण जिल्ह्याचे लक्ष लागले आहे.

स्वराज ग्रीन पॉवरचा ऊस उत्पादकांना मोठा दिलासा! सातारा जिल्ह्यात सर्वाधिक ३,९११ रुपयांची पहिली उचल जाहीर

0
स्वराज ग्रीन पॉवरचा ऊस उत्पादकांना मोठा दिलासा! सातारा जिल्ह्यात सर्वाधिक ३,९११ रुपयांची पहिली उचल जाहीर

रणजितसिंह नाईक निंबाळकर आणि ॲड. जिजामाला नाईक निंबाळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली शेतकरीहिताचा निर्णय; फलटणसह जिल्ह्यातील ऊस उत्पादकांमध्ये समाधानाचे वातावरण

फलटण प्रतिनिधी  : चालू ऊस गाळप हंगामात ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना किती दर मिळणार, याकडे संपूर्ण सातारा जिल्ह्यातील शेतकऱ्यांचे लक्ष लागले असतानाच फलटण येथील स्वराज ग्रीन पॉवर अँड फ्युएल लिमिटेडने मोठी घोषणा केली आहे. सन २०२६-२७ च्या गाळप हंगामासाठी कारखान्याकडे गाळपास येणाऱ्या सातारा जिल्ह्यातील ऊसाला प्रतिमेट्रिक टन ३,९११ रुपये पहिली उचल देण्याचा निर्णय जाहीर करण्यात आला आहे. या घोषणेमुळे जिल्ह्यातील ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना मोठा आर्थिक दिलासा मिळाला असून, साखर उद्योग क्षेत्रातही या दराची चर्चा सुरू झाली आहे.

सातारा जिल्ह्यातील सर्वाधिक पहिली उचल असल्याचा दावा

स्वराज ग्रीन पॉवर अँड फ्युएल लिमिटेडने जाहीर केलेली प्रतिटन ३,९११ रुपयांची पहिली उचल ही सातारा जिल्ह्यातील साखर कारखान्यांमध्ये सर्वाधिक असल्याचा दावा करण्यात आला आहे. ऊस उत्पादनासाठी शेतकऱ्यांना मशागत, बियाणे, खते, औषधे, मजुरी, वाहतूक आणि सिंचन यांसारख्या बाबींवर मोठा खर्च करावा लागतो. वाढत्या उत्पादन खर्चाच्या पार्श्वभूमीवर चांगला ऊसदर मिळणे ही शेतकऱ्यांची महत्त्वाची अपेक्षा असते.

अशा परिस्थितीत स्वराज कारखान्याने जाहीर केलेली पहिली उचल शेतकऱ्यांच्या आर्थिक नियोजनाला हातभार लावणारी ठरणार आहे. विशेषतः ऊस तोडणी आणि वाहतुकीच्या हंगामात शेतकऱ्यांच्या हातात वेळेवर पैसे उपलब्ध होणे महत्त्वाचे असते. त्यामुळे या निर्णयाकडे केवळ ऊसदराची घोषणा म्हणून नव्हे, तर ऊस उत्पादकांना आर्थिक बळ देणारा निर्णय म्हणून पाहिले जात आहे.

रणजितदादा आणि जिजामाला वहिनीसाहेबांच्या नेतृत्वाखाली निर्णय

सातारा जिल्हा मध्यवर्ती सहकारी बँकेचे नवनिर्वाचित बिनविरोध संचालक तथा माढा लोकसभा मतदारसंघाचे माजी खासदार रणजितसिंह नाईक निंबाळकर आणि सातारा जिल्हा परिषदेच्या माजी सदस्या तथा स्वराज कारखान्याच्या संचालिका ॲड. सौ. जिजामाला रणजितसिंह नाईक निंबाळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली हा निर्णय घेण्यात आल्याची माहिती देण्यात आली आहे.

साखर कारखानदारीमध्ये शेतकरी आणि कारखाना यांच्यातील आर्थिक संबंध अत्यंत महत्त्वाचे असतात. शेतकऱ्यांनी कारखान्याला ऊस पुरवठा करणे आणि त्याबदल्यात त्यांना योग्य मोबदला मिळणे, या दोन्ही गोष्टींवर कारखान्याची विश्वासार्हता अवलंबून असते.

याच पार्श्वभूमीवर ३,९११ रुपयांची पहिली उचल जाहीर करून स्वराज कारखान्याने ऊस उत्पादकांना दिलासा देण्याचा प्रयत्न केला आहे. या निर्णयामुळे कारखान्याच्या नेतृत्वाची शेतकरीहिताची भूमिका पुन्हा चर्चेत आली आहे.

पुढील अंतिम ऊसबिलाबाबतही शेतकऱ्यांना अपेक्षा

स्वराज ग्रीन पॉवर अँड फ्युएल लिमिटेडचे संचालक उदय पाटील यांनी या निर्णयासंदर्भात माहिती देताना सांगितले की, सन २०२६-२७ च्या गाळप हंगामात कारखान्याकडे गाळपास येणाऱ्या सातारा जिल्ह्यातील ऊसाला प्रतिमेट्रिक टन ३,९११ रुपये पहिली उचल त्वरित अदा करण्यात येणार आहे.

तसेच, या हंगामात उत्पादित होणाऱ्या साखरेला बाजारपेठेत मिळणारा सरासरी विक्री दर आणि कारखान्याची आर्थिक परिस्थिती विचारात घेऊन ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांना देय असलेल्या पुढील अंतिम बिलाबाबत योग्य निर्णय घेतला जाईल. हा निर्णयही शेतकऱ्यांच्या हिताचा असेल, अशी भूमिका त्यांनी स्पष्ट केली.

त्यामुळे सध्या जाहीर झालेल्या पहिल्या उचलीबरोबरच भविष्यात मिळणाऱ्या अंतिम ऊसबिलाकडेही शेतकऱ्यांचे लक्ष राहणार आहे. साखरेचे बाजारभाव, उत्पादन खर्च आणि कारखान्याची आर्थिक स्थिती यांचा विचार करून अंतिम मोबदला निश्चित होणे अपेक्षित आहे.

सलग दुसऱ्या वर्षी राष्ट्रीय पुरस्कार; कारखान्याच्या कामगिरीची दखल

स्वराज ग्रीन पॉवर अँड फ्युएल लिमिटेडने केवळ ऊस गाळप आणि साखर उत्पादनापुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता ऊर्जा क्षेत्रातही आपली वेगळी ओळख निर्माण केली आहे.

कारखान्याला सलग दुसऱ्या वर्षी राष्ट्रीय पातळीवरील ‘इंडिया ग्रीन एनर्जी अवॉर्ड’ मिळाल्याची माहिती देण्यात आली आहे. हरित ऊर्जा क्षेत्रातील कामगिरीसाठी मिळालेला हा सन्मान कारखान्याच्या कार्याचा महत्त्वाचा टप्पा मानला जात आहे.

कारखान्याचे व्यवस्थापन, ऊर्जा निर्मिती आणि उत्पादन प्रक्रियेतील कार्यक्षमतेच्या माध्यमातून साखर उद्योगाला पूरक व्यवसायांची जोड देण्याचा प्रयत्न होत आहे. यामुळे साखर कारखानदारीमध्ये आर्थिक शाश्वतता आणि पर्यायी ऊर्जा निर्मितीचे महत्त्व अधोरेखित होत आहे.

जिल्ह्यातील ऊसदराच्या स्पर्धेला नवे वळण

सातारा जिल्हा हा ऊस उत्पादन आणि सहकारी साखर कारखानदारीसाठी महत्त्वाचा जिल्हा आहे. फलटणसह जिल्ह्यातील अनेक भागांमध्ये ऊस हे शेतकऱ्यांचे प्रमुख नगदी पीक आहे. त्यामुळे प्रत्येक गाळप हंगामात कारखान्यांकडून जाहीर होणाऱ्या पहिल्या उचलीकडे शेतकऱ्यांचे विशेष लक्ष असते.

स्वराज कारखान्याने ३,९११ रुपयांची पहिली उचल जाहीर केल्यामुळे जिल्ह्यातील ऊसदराच्या चर्चेला नवे वळण मिळाले आहे. या घोषणेमुळे इतर कारखान्यांकडून जाहीर होणाऱ्या दरांकडेही ऊस उत्पादकांचे लक्ष लागणार आहे.

कारखान्यांमधील ऊसदराची स्पर्धा ही शेतकऱ्यांच्या दृष्टीने सकारात्मक ठरू शकते. मात्र, प्रत्यक्षात शेतकऱ्यांच्या हातात किती रक्कम आणि किती वेळेत मिळते, यालाही तितकेच महत्त्व आहे.

शेतकऱ्यांच्या विश्वासाला बळ देणारी घोषणा

ऊस उत्पादक शेतकरी हा साखर उद्योगाचा मुख्य आधारस्तंभ आहे. शेतकऱ्यांच्या कष्टातून कारखान्यांना ऊस उपलब्ध होतो आणि त्यातून साखर, वीज तसेच इतर उपपदार्थांचे उत्पादन केले जाते. त्यामुळे कारखान्यांच्या प्रगतीमध्ये शेतकऱ्यांचा वाटा अत्यंत महत्त्वाचा आहे.

स्वराज ग्रीन पॉवरने जाहीर केलेली ३,९११ रुपयांची पहिली उचल ही फलटण तालुक्यासह सातारा जिल्ह्यातील ऊस उत्पादकांसाठी निश्चितच महत्त्वाची घोषणा आहे. आता जाहीर केलेल्या दराची वेळेत अंमलबजावणी, ऊस बिलाचे नियमित वितरण आणि अंतिम बिलाबाबत घेतला जाणारा निर्णय यावर शेतकऱ्यांचा विश्वास अधिक दृढ होणार आहे.

एकूणच, स्वराज ग्रीन पॉवर अँड फ्युएल लिमिटेडच्या या घोषणेमुळे सातारा जिल्ह्याच्या साखर उद्योग क्षेत्रात नवा चर्चेचा विषय निर्माण झाला असून, ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांमध्ये समाधानाचे वातावरण आहे.

३,९११ रुपयांची पहिली उचल जाहीर करून स्वराजने यंदाच्या गाळप हंगामात ऊसदराच्या चर्चेत आघाडी घेतली आहे. आता इतर कारखाने कोणता दर जाहीर करतात आणि अंतिम ऊसबिल किती मिळते, याकडे संपूर्ण जिल्ह्यातील बळीराजाचे लक्ष लागले आहे.

श्रीराम कारखान्याचा ऊस उत्पादकांना मोठा दिलासा; पहिला हप्ता प्रतिटन ३,८०० रुपये!

0
श्रीराम कारखान्याचा ऊस उत्पादकांना मोठा दिलासा; पहिला हप्ता प्रतिटन ३,८०० रुपये!

गाळप हंगाम २०२६-२७ साठी पहिल्या हप्त्याची घोषणा; रामराजे नाईक निंबाळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली शेतकरीहिताचा निर्णय

फलटण : ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांच्या आर्थिक हिताला प्राधान्य देत श्रीराम सहकारी साखर कारखाना, फलटण यांनी गाळप हंगाम २०२६-२७ साठी प्रतिमेट्रिक टन ३ हजार ८०० रुपये पहिला हप्ता जाहीर केला आहे. या निर्णयामुळे फलटण तालुक्यातील ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांमध्ये समाधानाचे वातावरण निर्माण झाले असून सहकार क्षेत्रातही या घोषणेची चर्चा सुरू झाली आहे.

महाराष्ट्र विधान परिषदेचे माजी सभापती श्रीमंत रामराजे नाईक निंबाळकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली घेण्यात आलेल्या या निर्णयातून ऊस उत्पादकांना आर्थिक आधार देण्याचा प्रयत्न दिसून येत आहे. शेतीचा वाढता उत्पादन खर्च, मजुरी, खते, औषधे आणि वाहतूक खर्च यांचा विचार करता जाहीर झालेला पहिला हप्ता शेतकऱ्यांसाठी महत्त्वाचा ठरणार आहे.

शेतकऱ्यांच्या आर्थिक स्थैर्याला प्राधान्य

साखर कारखानदारी ही केवळ ऊस गाळप आणि साखर उत्पादनापुरती मर्यादित नसून तिच्याशी हजारो शेतकरी कुटुंबांचे आर्थिक जीवन जोडलेले आहे. कारखान्याचा दर हा शेतकऱ्यांच्या पुढील हंगामातील आर्थिक नियोजनासाठी महत्त्वाचा घटक असतो. त्यामुळे ३,८०० रुपयांचा पहिला हप्ता जाहीर करून श्रीराम कारखान्याने ऊस उत्पादकांना दिलासा देण्याचा प्रयत्न केला आहे.

रामराजे यांच्या नेतृत्वाची सहकार क्षेत्रातील भूमिका

फलटणच्या राजकीय आणि सहकार क्षेत्रात श्रीमंत रामराजे नाईक निंबाळकर यांचे नेतृत्व महत्त्वाचे मानले जाते. सहकार चळवळीच्या माध्यमातून ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला बळकटी देणे आणि शेतकऱ्यांच्या हिताचे निर्णय घेणे, ही त्यांच्या राजकीय वाटचालीतील महत्त्वाची बाजू राहिली आहे. श्रीराम कारखान्याच्या माध्यमातून जाहीर झालेला हा पहिला हप्ता त्यांच्या मार्गदर्शनाखालील सहकार क्षेत्रातील भूमिकेच्या दृष्टीने महत्त्वाचा मानला जात आहे.

फलटणच्या अर्थव्यवस्थेलाही मिळणार चालना

साखर कारखाना सुरू राहिल्याने ऊस उत्पादक शेतकऱ्यांसह ऊसतोड कामगार, वाहतूकदार, व्यापारी, लहान व्यावसायिक आणि कारखान्यातील अधिकारी-कर्मचारी अशा अनेक घटकांना रोजगार व आर्थिक उलाढालीच्या संधी उपलब्ध होतात. त्यामुळे कारखान्याच्या गाळप हंगामाला आणि शेतकऱ्यांना मिळणाऱ्या दराला तालुक्याच्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेच्या दृष्टीने विशेष महत्त्व आहे.

३,८०० रुपयांच्या पहिल्या हप्त्याच्या घोषणेमुळे श्रीराम कारखान्याबाबत ऊस उत्पादकांच्या अपेक्षा उंचावल्या आहेत. आगामी काळातही शेतकऱ्यांना योग्य मोबदला मिळावा, कारखान्याची आर्थिक घडी मजबूत व्हावी आणि सहकार क्षेत्रातील विश्वास अधिक दृढ व्हावा, अशी अपेक्षा व्यक्त होत आहे.

शेतकऱ्यांच्या कष्टाला योग्य मोबदला आणि सहकारातून ग्रामीण समृद्धी या उद्देशाने श्रीराम कारखान्याने घेतलेला हा निर्णय फलटणच्या ऊस उत्पादकांसाठी निश्चितच महत्त्वाचा ठरणार आहे.

दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ उपक्रमांतर्गत समतानगर विडणी येथे बुद्धपूजेचे आयोजन

0
दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ उपक्रमांतर्गत समतानगर विडणी येथे बुद्धपूजेचे आयोजन

‘दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ उपक्रमांतर्गत समतानगर विडणी येथे बुद्धपूजेचे आयोजन

विडणी : मौजे समतानगर, विडणी येथील पंचशील बुद्ध विहारात न्यू पंचशील तरुण मित्र मंडळाच्या वतीने ‘दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ या उपक्रमांतर्गत बुद्धपूजेचे आयोजन करण्यात आले होते.

या कार्यक्रमात बुद्ध वंदना व पूजेच्या माध्यमातून तथागत गौतम बुद्ध यांच्या विचारांचे स्मरण करण्यात आले. यावेळी न्यू पंचशील तरुण मित्र मंडळाचे कार्यकर्ते, बौद्ध उपासक व उपासिका उपस्थित होते.

बुद्ध विहार हे केवळ धार्मिक स्थळ नसून धम्माचे आचरण, सामाजिक एकोपा, बंधुभाव आणि प्रबोधनाचे केंद्र व्हावे, या उद्देशाने ‘दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ हा उपक्रम राबविण्यात येत आहे. या उपक्रमाला समाजबांधवांनी नियमितपणे सहभागी होऊन सहकार्य करावे, असे आवाहन मंडळाच्या वतीने करण्यात आले.

“बुद्ध विहार हे केवळ पूजा-अर्चा करण्याचे ठिकाण नसून ज्ञान, विचार, प्रज्ञा आणि शील यांची जोपासना करणारे केंद्र आहे. – सोमीनाथ घोरपडे

0
“बुद्ध विहार हे केवळ पूजा-अर्चा करण्याचे ठिकाण नसून ज्ञान, विचार, प्रज्ञा आणि शील यांची जोपासना करणारे केंद्र आहे. – सोमीनाथ घोरपडे

“बुद्ध विहार हे केवळ पूजा-अर्चा करण्याचे ठिकाण नसून ज्ञान, विचार, प्रज्ञा आणि शील यांची जोपासना करणारे केंद्र आहे. – सोमीनाथ घोरपडे

गुणवरे येथे ‘दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ उपक्रमांतर्गत बालसंस्कार वर्गाचे आयोजन

गुणवरे : भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुका माजी कार्यकारणी आणि ग्रामशाखेच्या वतीने ‘दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ ही संकल्पना घेऊन गुणवरे येथे बालसंस्कार वर्गाचे आयोजन करण्यात आले. यावेळी विद्यार्थ्यांना अनापानसती ध्यानसाधना, मंगलमैत्री भावना, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे शैक्षणिक विचार, त्यांचे संघर्षमय जीवन आणि महापुरुषांच्या विचारांनुसार आचरण करण्याचे महत्त्व याविषयी मार्गदर्शन करण्यात आले. या उपक्रमासाठी भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याचे माजी पदाधिकारी व सातारा जिल्हा संस्कार सचिव आयु. सोमिनाथ घोरपडे सर, माजी अध्यक्ष आयु. महावीर भालेराव आणि माजी कोषाध्यक्ष आयु. विठ्ठल निकाळजे सर उपस्थित होते.

यावेळी सोमीनाथ घोरपडे म्हणाले, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी शिक्षणासाठी घेतलेले अपार कष्ट, केलेला संघर्ष, ज्ञानसाधना आणि प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून मिळवलेले यश यांचा आदर्श विद्यार्थ्यांनी आपल्या जीवनात ठेवावा. केवळ शैक्षणिक यश मिळवणे एवढेच ध्येय न ठेवता शिक्षणातून विवेकशील, स्वाभिमानी आणि समाजाभिमुख व्यक्तिमत्त्व घडवावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

ते पुढे म्हणाले, “बुद्ध विहार हे केवळ पूजा-अर्चा करण्याचे ठिकाण नसून ज्ञान, विचार, प्रज्ञा आणि शील यांची जोपासना करणारे केंद्र आहे. या बुद्ध विहारातून उद्याचे मिलिंद आणि नागसेन घडले पाहिजेत. त्यामुळे कोणी येवो अथवा न येवो, आपण विद्यार्थ्यांना सोबत घेऊन हा उपक्रम सातत्याने सुरू ठेवला पाहिजे. येथे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लिहिलेल्या पुस्तकांचे वाचन व्हावे, त्यावर चर्चा व्हावी, विचारांचे मंथन आणि वैचारिक संवाद घडावा. या प्रक्रियेतूनच महापुरुषांच्या विचारांचा आदर्श घेणारी भावी पिढी निर्माण होईल. ही पिढी आपल्या कुटुंबासाठी आणि समाजासाठी आदर्श जीवन जगेल तसेच शिक्षण, प्रशासन, सामाजिक आणि इतर महत्त्वाच्या क्षेत्रांतील मानाच्या व मोक्याच्या जागा आपल्या कर्तृत्वाने प्राप्त करेल.”

यावेळी आयु. महावीर भालेराव सर यांनी विद्यार्थ्यांना अनापानसती ध्यानसाधनेचे महत्त्व समजावून सांगितले. श्वास आत घेताना आणि बाहेर सोडताना त्याकडे सजगपणे लक्ष देणे, श्वासावर मन एकाग्र करणे आणि मनात येणारे विचार शांतपणे पाहणे, ही अनापानसती ध्यानाची प्राथमिक प्रक्रिया आहे. नियमित ध्यानसाधनेमुळे मनाची एकाग्रता वाढण्यास, चंचलता कमी होण्यास आणि अभ्यासात लक्ष केंद्रित करण्यास मदत होते, असे त्यांनी सांगितले.

यावेळी उपासक विजय विठ्ठल निकाळजे यांनी विद्यार्थ्यांना ध्यानसाधनेतील मंगलमैत्री या महत्त्वपूर्ण संकल्पनेची ओळख करून दिली. मंगलमैत्री म्हणजे सर्व प्राणिमात्रांविषयी मनात प्रेम, सद्भावना, करुणा आणि कल्याणाची भावना निर्माण करणे. कोणाविषयीही द्वेष, मत्सर किंवा वैर न बाळगता सर्वांचे मंगल व्हावे, अशी मनोभावना विकसित करणे होय.त्यांनी विद्यार्थ्यांना डोक्यापासून पायांच्या तळव्यांपर्यंत संपूर्ण शरीराविषयी मंगलभावना व्यक्त करण्याचा सराव शिकवला. डोके, डोळे, कान, नाक, तोंड, मान, खांदे, हात, छाती, पोट, पाठ, कंबर, पाय आणि पायांचे तळवे अशा शरीराच्या प्रत्येक अवयवाकडे सजगतेने लक्ष देत मनात आरोग्य, सुख, शांती आणि कल्याणाची भावना निर्माण करावी, असे त्यांनी सांगितले.
या साधनेचा व्यापक अर्थ स्पष्ट करताना स्वतःपासून सुरुवात करून कुटुंबीय, मित्र, परिचित, अपरिचित आणि सर्व सजीव प्राणिमात्रांपर्यंत मंगलमैत्रीचा विस्तार करावा. ‘सर्वांचे कल्याण होवो, सर्व सुखी होवोत, सर्व निरोगी राहोत, सर्वांच्या जीवनात शांती नांदो’ अशी भावना मनात दृढ करणे म्हणजे मंगलमैत्री होय, असा संदेश त्यांनी विद्यार्थ्यांना दिला.
‘वाट महामानवाची’ गीताने कार्यक्रमाची सुरुवात
कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक आयु. विठ्ठल निकाळजे सर यांनी केले. यावेळी त्यांनी महापुरुषांच्या जीवनकार्यावर आधारित ‘वाट महामानवाची’ हे गीत सादर करून उपस्थितांना मंत्रमुग्ध केले. गीताच्या माध्यमातून महामानवांच्या विचारांचा आणि त्यांच्या परिवर्तनवादी कार्याचा संदेश विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचवला.
यावेळी भारतीय बौद्ध महासभा ग्रामशाखा गुणवरेचे अध्यक्ष आयु. सागर आढाव, सरचिटणीस आयु. सुधीर आढाव आणि कोषाध्यक्ष आयु. दीपक आढाव उपस्थित होते. त्यांनी गुणवरे येथे सुरू झालेला हा बालसंस्कार वर्ग आणि ‘दर रविवारी चला बुद्ध विहारी’ हा उपक्रम भविष्यात नियमितपणे सुरू राहण्यासाठी आवश्यक ते सहकार्य करण्याचे आवाहन केले. कार्यक्रमाचे

फलटणमध्ये महाराजा यशवंतराव होळकर यांची २५० वी जयंती ऐतिहासिक स्वरूपात साजरी होणार!

0
फलटणमध्ये महाराजा यशवंतराव होळकर यांची २५० वी जयंती ऐतिहासिक स्वरूपात साजरी होणार!

जयंतीनिमित्त १०० विद्यार्थ्यांना पुस्तकांचे वाटप; अहिल्यादेवी होळकर चौकात ज्ञानदान सोहळ्याचे आयोजन

फलटण : शौर्य, पराक्रम, स्वाभिमान आणि संघर्षाचा गौरवशाली इतिहास असलेले महाराजा यशवंतराव होळकर यांची २५० वी जयंती यंदा फलटण शहरात ऐतिहासिक आणि सामाजिक उपक्रमांच्या माध्यमातून साजरी करण्याचा महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आला आहे. रविवार, दि. १५ नोव्हेंबर रोजी शासकीय विश्रामगृह, फलटण येथे आयोजित करण्यात आलेल्या महाराजा यशवंतराव होळकर २५० वी जयंती उत्सव समितीच्या पहिल्या महत्त्वपूर्ण बैठकीत हा निर्णय एकमताने घेण्यात आला.

महाराजा यशवंतराव होळकर यांची जयंती म्हणजे केवळ एका ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्वाचे स्मरण नसून शौर्य, नेतृत्व, स्वाभिमान आणि अन्यायाविरुद्ध लढण्याच्या प्रेरणादायी विचारांचा जागर आहे. यंदा ३ डिसेंबर २०२६ रोजी त्यांच्या २५० व्या जयंतीचे औचित्य साधून फलटणमध्ये हा सोहळा मोठ्या उत्साहात आणि नियोजनबद्ध पद्धतीने साजरा करण्याचे समितीने निश्चित केले आहे.

मिरवणुकीपुरता उत्सव न ठेवता समाजोपयोगी उपक्रमाचा संकल्प

या जयंती सोहळ्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे उत्सव केवळ मिरवणुका, भाषणे आणि बॅनरबाजीपुरता मर्यादित न ठेवता त्याला सामाजिक आणि शैक्षणिक कार्याची जोड देण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. याच अनुषंगाने अहिल्यादेवी होळकर चौक, फलटण येथे १०० विद्यार्थ्यांना पुस्तकांचे वाटप करून ज्ञानदान सोहळा आयोजित करण्यात येणार आहे.

शिक्षण हे समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे. विद्यार्थ्यांच्या हातात पुस्तके देऊन त्यांच्या ज्ञानवृद्धीला प्रोत्साहन देणे, वाचनसंस्कृती रुजवणे आणि पुढील पिढीला शिक्षणाची प्रेरणा देणे, हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश आहे.

बैठकीत बॅनर, स्टेज आणि आर्थिक नियोजनावर चर्चा

रविवार, दि. १५ नोव्हेंबर रोजी सकाळी ११ वाजता झालेल्या या बैठकीला उत्सव समितीचे पदाधिकारी, कार्यकर्ते आणि हितचिंतक मोठ्या संख्येने उपस्थित होते. यावेळी जयंती सोहळ्याच्या संपूर्ण आयोजनाबाबत सविस्तर चर्चा करण्यात आली.

२५० व्या जयंतीचे महत्त्व अधोरेखित करणारे आकर्षक बॅनर, कार्यक्रमासाठी आवश्यक स्टेज व्यवस्था, कार्यक्रमाची रूपरेषा तसेच आर्थिक बजेट आणि इतर आवश्यक बाबींचे नियोजन करण्यात आले. जयंती सोहळा शिस्तबद्ध, भव्य आणि समाजाला प्रेरणा देणारा व्हावा, यासाठी सर्वांनी आपापल्या परीने योगदान देण्याचा निर्धार व्यक्त केला.

पुढील पिढीसाठी स्मरणात राहणारा ज्ञानदानाचा उपक्रम

“२५० वर्षांतून एकदाच येणारा हा ऐतिहासिक योग आहे. पुढील पिढी आपल्याला विचारेल की, महाराजा यशवंतराव होळकर यांच्या २५० व्या जयंतीनिमित्त तुम्ही काय केले? त्यावेळी अभिमानाने सांगता आले पाहिजे की, आम्ही १०० विद्यार्थ्यांच्या हातात पुस्तके देऊन ज्ञानदानाचे कार्य केले,” अशी भावना बैठकीत उपस्थितांनी व्यक्त केली.

या विचारातून जयंती उत्सवाला सामाजिक बांधिलकीची दिशा देण्याचा प्रयत्न करण्यात येत आहे. ऐतिहासिक महापुरुषांच्या जयंतीचे खरे महत्त्व त्यांच्या विचारांचे आचरण आणि समाजहिताचे कार्य यातून अधोरेखित होते, हा संदेश या उपक्रमातून देण्याचा प्रयत्न आहे.

नागरिकांना मोठ्या संख्येने सहभागी होण्याचे आवाहन

महाराजा यशवंतराव होळकर यांच्या २५० व्या जयंतीनिमित्त फलटणमध्ये आयोजित करण्यात येणारा हा सोहळा ऐतिहासिक स्मृतींसोबतच सामाजिक एकतेचा आणि शैक्षणिक जागृतीचा उत्सव ठरावा, अशी अपेक्षा व्यक्त करण्यात येत आहे.

या ऐतिहासिक सोहळ्याच्या यशस्वितेसाठी फलटण शहर व तालुक्यातील सर्व नागरिक, समाजबांधव, कार्यकर्ते, युवक आणि हितचिंतकांनी मोठ्या संख्येने सहभागी व्हावे, असे आवाहन महाराजा यशवंतराव होळकर २५० वी जयंती उत्सव समिती, फलटण यांच्या वतीने करण्यात आले आहे.

जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांचा प्रयत्नातून निंबळक येथील ग्रामस्थांना शासनाच्या विविध योजनेतील साहित्याचे वाटप

0
जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांचा प्रयत्नातून निंबळक येथील ग्रामस्थांना शासनाच्या विविध योजनेतील साहित्याचे वाटप

जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांचा प्रयत्नातून निंबळक येथील ग्रामस्थांना शासनाच्या विविध योजनेतील साहित्याचे वाटप

निंबळक: निंबळक ता.फलटण येथे महाराष्ट्र इमारत बांधकाम कल्याण मंडळ व इतर कल्याणकारी मंडळ यांच्या मार्फत लाभार्थ्यांना पेटी ,बॅग व वॉटर फिल्टर तसेच भांडी किट वाटप कार्यक्रम आयोजित केला होता. या मधील लाभार्थ्यांना जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांच्या प्रयत्नातून मोफत सुविधा देण्यात आलेल्या आहेत.

या वेळी बोलताना समाज कल्याण अधिकारी मयूर गौंड म्हणाले की समाज कल्याण विभागाच्या शासनाच्या विविध योजना असून त्या मोफत आहेत.याचा ग्रामस्थांनी लाभ घ्यावा.

या कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे श्री.मयुर गौंड जिल्हा समाज कल्याण अधिकारी रायगड तसेच सौ. वैशाली संदीप कांबळे जिल्हा परिषद सदस्य बरड गट व सदस्य समाज कल्याण समिती सातारा तसेच श्री.मेघराज नाईक निंबाळकर चेअरमन श्री संत ज्ञानेश्वर नागरी यांनी सहकारी पतसंस्था निंबळक व सौ.संगीता महेंद्र भोसले ग्रामपंचायत सदस्य निंबळक तसेच सामाजिक कार्यकर्ते नंदकुमार मदने, संजय यादव व श्री किशोर गौंड ग्राम विकास अधिकारी यांची प्रमुख उपस्थिती होती.

जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांचा प्रयत्नातून निंबळक येथील ग्रामस्थांना शासनाच्या विविध योजनेतील साहित्याचे वाटप

0
जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांचा प्रयत्नातून निंबळक येथील ग्रामस्थांना शासनाच्या विविध योजनेतील साहित्याचे वाटप

जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांचा प्रयत्नातून निंबळक येथील ग्रामस्थांना शासनाच्या विविध योजनेतील साहित्याचे वाटप

निंबळक: निंबळक ता.फलटण येथे महाराष्ट्र इमारत बांधकाम कल्याण मंडळ व इतर कल्याणकारी मंडळ यांच्या मार्फत लाभार्थ्यांना पेटी ,बॅग व वॉटर फिल्टर तसेच भांडी किट वाटप कार्यक्रम आयोजित केला होता. या मधील लाभार्थ्यांना जिल्हा परिषद सदस्या सौ.वैशालीताई कांबळे यांच्या प्रयत्नातून मोफत सुविधा देण्यात आलेल्या आहेत.

या वेळी बोलताना समाज कल्याण अधिकारी मयूर गौंड म्हणाले की समाज कल्याण विभागाच्या शासनाच्या विविध योजना असून त्या मोफत आहेत.याचा ग्रामस्थांनी लाभ घ्यावा.

या कार्यक्रमाचे प्रमुख पाहुणे श्री.मयुर गौंड जिल्हा समाज कल्याण अधिकारी रायगड तसेच सौ. वैशाली संदीप कांबळे जिल्हा परिषद सदस्य बरड गट व सदस्य समाज कल्याण समिती सातारा तसेच श्री.मेघराज नाईक निंबाळकर चेअरमन श्री संत ज्ञानेश्वर नागरी यांनी सहकारी पतसंस्था निंबळक व सौ.संगीता महेंद्र भोसले ग्रामपंचायत सदस्य निंबळक तसेच सामाजिक कार्यकर्ते नंदकुमार मदने, संजय यादव व श्री किशोर गौंड ग्राम विकास अधिकारी यांची प्रमुख उपस्थिती होती.

बुलढाण्यात मुधोजी हायस्कूलच्या मुलींचा हॉकीमध्ये सुवर्णधडाका!

0
बुलढाण्यात मुधोजी हायस्कूलच्या मुलींचा हॉकीमध्ये सुवर्णधडाका!

मुंबई विभागाचा २-० गोलने पराभव; १७ वर्षांखालील मुलींच्या संघाने राज्यस्तरीय स्पर्धेत पटकावले सुवर्णपदक

फलटण : बुलढाणा येथे सुरू असलेल्या राज्यस्तरीय हॉकी स्पर्धेत फलटणच्या मुधोजी हायस्कूल व ज्युनिअर कॉलेजच्या १७ वर्षांखालील मुलींच्या हॉकी संघाने दैदीप्यमान कामगिरी करत सुवर्णपदकावर आपले नाव कोरले आहे. अंतिम सामन्यात मुंबई विभागाच्या संघाचा २-० गोल फरकाने पराभव करून मुधोजीच्या मुलींनी राज्यस्तरावर फलटणच्या शिरपेचात मानाचा तुरा रोवला आहे.

या स्पर्धेत मुधोजी हायस्कूलच्या मुलींनी सुरुवातीपासूनच उत्कृष्ट खेळाचे प्रदर्शन केले. मैदानावरील आक्रमकता, चपळता, अचूक पासिंग, भक्कम बचावफळी आणि सांघिक समन्वय यांच्या जोरावर त्यांनी प्रतिस्पर्धी संघांसमोर कडवे आव्हान उभे केले. अंतिम सामन्यातही खेळाडूंनी आत्मविश्वासपूर्ण खेळ करत मुंबई विभागावर २-० गोलने मात केली आणि राज्यस्तरीय विजेतेपद पटकावले.

या विजयामुळे मुधोजी हायस्कूल व ज्युनिअर कॉलेजच्या क्रीडा क्षेत्रातील उज्ज्वल परंपरेत आणखी एका मानाच्या यशाची भर पडली आहे. शालेय स्तरावर सातत्यपूर्ण सराव, प्रशिक्षकांचे मार्गदर्शन, क्रीडा शिक्षकांचे परिश्रम आणि खेळाडूंची जिद्द यांचा हा विजय म्हणजे उत्कृष्ट परिणाम असल्याचे मानले जात आहे.

या उल्लेखनीय यशाबद्दल महाराष्ट्र विधान परिषदेचे माजी सभापती तथा विद्यमान आमदार श्रीमंत रामराजे नाईक निंबाळकर, फलटण कृषी उत्पन्न बाजार समितीचे सभापती रघुनाथराजे नाईक निंबाळकर, सातारा जिल्हा परिषदेचे माजी अध्यक्ष श्रीमंत संजीवराजे नाईक निंबाळकर आणि फलटण-कोरेगाव विधानसभा मतदारसंघाचे माजी आमदार दीपक चव्हाण यांनी सर्व खेळाडूंचे, प्रशिक्षकांचे, क्रीडा शिक्षकांचे तसेच संघाच्या यशासाठी प्रत्यक्ष व अप्रत्यक्ष योगदान देणाऱ्या सर्वांचे कौतुक करून मनःपूर्वक अभिनंदन केले आहे.

मुधोजी हायस्कूल व ज्युनिअर कॉलेजच्या मुलींच्या हॉकी संघाने मिळवलेल्या या यशाचे सातारा जिल्ह्यासह संपूर्ण हॉकीप्रेमींकडून स्वागत होत आहे. खेळाडूंचे, प्रशिक्षकांचे, मार्गदर्शकांचे आणि या यशासाठी परिश्रम घेणाऱ्या सर्वांचे अभिनंदन होत असून, या सुवर्णयशामुळे फलटणच्या क्रीडा क्षेत्राचा नावलौकिक राज्यभर पोहोचला आहे.

मुधोजीच्या मुलींच्या या सुवर्णकामगिरीमुळे फलटणच्या शिरपेचात आणखी एक मानाचा तुरा रोवला गेला असून, भविष्यात राष्ट्रीय स्तरावरही या खेळाडूंनी चमकदार कामगिरी करावी, अशा शुभेच्छा व्यक्त होत आहेत.

रामजी मालोजी आंबेडकर : शिक्षण, सैनिकी शिस्त आणि सामाजिक परिवर्तनाचा ध्यास घेतलेले एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वसुभेदार रामजी मालोजी आंबेडकर (१८४८–१९१३

0
रामजी मालोजी आंबेडकर : शिक्षण, सैनिकी शिस्त आणि सामाजिक परिवर्तनाचा ध्यास घेतलेले एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्वसुभेदार रामजी मालोजी आंबेडकर (१८४८–१९१३

रामजी मालोजी आंबेडकर : शिक्षण, सैनिकी शिस्त आणि सामाजिक परिवर्तनाचा ध्यास घेतलेले एक प्रेरणादायी व्यक्तिमत्त्व
सुभेदार रामजी मालोजी आंबेडकर (१८४८–१९१३)

फलटण प्रतिनिधी :- सुभेदार रामजी मालोजी सकपाळ हे डॉ. भीमराव आंबेडकर यांचे वडील होते. त्यांचे मूळ गाव रत्नागिरी जिल्ह्यातील मंडणगड तालुक्यातील आंबवडे होते. ते लष्करात शिक्षक म्हणून कार्यरत होते. त्यांनी सुमारे १४ वर्षे मुख्याध्यापक म्हणून काम केले. ते सुभेदार-मेजर या हुद्द्यापर्यंत पोहोचले. मध्य भारतातील महू (Mhow) येथे लष्करी छावणी असताना रामजी व भीमाबाई या दांपत्याला चौदावे अपत्य झाले. तेच पुढे डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर म्हणून जगप्रसिद्ध झाले. २ फेब्रुवारी १९१३ रोजी मुंबई येथे रामजींचे निधन झाले. रामजी भीमरावांना प्रेमाने ‘भिवा’ अशी हाक मारत असत. रामजी हे संत कबीरांचे भक्त होते. भिवाच्या बालमनावर त्यांनी शिक्षण, शिस्त, स्वावलंबन, स्वाभिमान आणि कठोर परिश्रम यांचे महत्त्व बिंबविले.
इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे आपल्या कर्तृत्वाने स्वतंत्र ओळख निर्माण करतात, तर काही व्यक्तिमत्त्वांचे योगदान पुढील पिढ्यांच्या जडणघडणीत आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या प्रक्रियेत महत्त्वपूर्ण ठरते. सुभेदार रामजी आंबेडकर हे अशाच एका असामान्य व्यक्तिमत्त्वाचे नाव आहे. भारतीय सामाजिक इतिहासात त्यांची ओळख प्रामुख्याने विश्वरत्न, भारतरत्न, भारतीय संविधानाचे शिल्पकार आणि बोधिसत्त्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे वडील म्हणून केली जाते. परंतु त्यांच्या जीवनाचा सखोल अभ्यास केला असता त्यांचे स्वतंत्र कर्तृत्व, सैनिकी कारकीर्द, शैक्षणिक योगदान, सामाजिक जाणिवा आणि शिक्षणाविषयीची अढळ निष्ठा यांचे महत्त्व अधिक ठळकपणे समोर येते.
रामजी आंबेडकर यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ एका महान व्यक्तीच्या पितृत्वापुरते मर्यादित नव्हते. ते प्रशिक्षित शिक्षक होते, सैनिकी सेवेत वरिष्ठ पदापर्यंत पोहोचलेले अधिकारी होते, सैनिकी शाळेचे मुख्याध्यापक होते, शिक्षणाचे महत्त्व जाणणारे जागरूक पालक होते आणि अस्पृश्य समाजातील मुलांच्या शैक्षणिक हक्कांसाठी झालेल्या प्रयत्नांशी संबंधित असलेले सामाजिक जाणिवांचे व्यक्तिमत्त्व होते. त्यांच्या जीवनप्रवासातून तत्कालीन सामाजिक परिस्थिती, शिक्षणाची उपलब्धता, सैनिकी सेवेतून निर्माण झालेली सामाजिक प्रतिष्ठा आणि वंचित समाजाच्या हक्कांसाठी सुरू असलेल्या प्राथमिक प्रयत्नांचे दर्शन घडते.
बालपण, कौटुंबिक पार्श्वभूमी आणि सैनिकी जीवनाची सुरुवात
रामजी मालोजी सकपाळ यांचा जन्म १८४८ मध्ये कोकणातील आंबवडे या गावाशी संबंधित कुटुंबात झाला. त्यांचे वडील मालोजी सकपाळ हे सैनिकी सेवेत होते. घरातील सैनिकी वातावरण, शिस्त आणि कर्तव्यनिष्ठा यांचा प्रभाव रामजींच्या व्यक्तिमत्त्वावर पडला. पुढे त्यांनीही सैनिकी सेवेत प्रवेश करून स्वतःच्या कर्तृत्वाने वरिष्ठ पदापर्यंत मजल मारली.
वयाच्या साधारण अठराव्या वर्षी, म्हणजे १८६६ च्या आसपास, त्यांची ब्रिटिशकालीन बॉम्बे आर्मीच्या १०६ सॅपर्स अँड मायनर्स या सैनिकी तुकडीत भरती झाली. सैनिकी अभिलेखांमध्ये त्यांचे नाव रामनाक मालनाक अशा स्वरूपात नोंदवले गेले होते, असा उल्लेख संशोधक अशोक गोपाल यांनी केला आहे.
त्या काळातील ब्रिटिश भारतीय सैन्यात भारतीय सैनिकांसाठी विविध पदांची उतरंड होती. शिपाई, नाईक, हवालदार, जमादार, सुभेदार आणि सुभेदार-मेजर अशी पदे सैनिकी सेवेत महत्त्वाची मानली जात. सुभेदार हे भारतीय सैनिकी अधिकाऱ्यांमधील वरिष्ठ पद होते. सैनिकांच्या तुकड्यांचे व्यवस्थापन, शिस्त, प्रशिक्षण, कामकाज आणि वरिष्ठ अधिकाऱ्यांशी समन्वय साधण्याची जबाबदारी या पदावरील अधिकाऱ्यांकडे असे.

रामजी आंबेडकर यांनी आपल्या सेवाकाळात पदोन्नती मिळवत वरिष्ठ सैनिकी अधिकारी म्हणून स्थान निर्माण केले. त्यांच्या अंतिम हुद्द्याबाबत उपलब्ध संदर्भांमध्ये सुभेदार आणि सुभेदार-मेजर असे दोन्ही उल्लेख आढळतात. पुण्यातील डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालयाच्या नोंदीत सुभेदार-मेजर असा उल्लेख आढळतो, तर काही चरित्रात्मक संदर्भांत सुभेदार असा उल्लेख केला आहे. या संदर्भभिन्नतेची नोंद घेणे ऐतिहासिकदृष्ट्या आवश्यक आहे.
त्या काळातील जातीय विषमता आणि अस्पृश्यतेच्या पार्श्वभूमीवर सैनिकी सेवेतून वरिष्ठ पदापर्यंत पोहोचणे ही उल्लेखनीय बाब होती. सैन्यातील सेवेमुळे त्यांच्यात शिस्त, नियोजन, नेतृत्व, कर्तव्यनिष्ठा आणि संघटनकौशल्य विकसित झाले. हे गुण पुढे त्यांच्या शैक्षणिक आणि कौटुंबिक जीवनातही दिसून आले.
सैनिक ते शिक्षक : ज्ञानदानाच्या क्षेत्रातील महत्त्वपूर्ण वाटचाल
रामजी आंबेडकर यांच्या जीवनातील अत्यंत महत्त्वाचा टप्पा म्हणजे सैनिकी सेवेतून शिक्षणाच्या क्षेत्रात झालेला त्यांचा प्रवेश. सैनिकी सेवेदरम्यान त्यांना शिक्षणाची आवड निर्माण झाली. त्या काळात ब्रिटिश सैन्याच्या विविध तुकड्यांमध्ये सैनिकांसाठी शाळा चालवल्या जात. या शाळांमध्ये सैनिकांना वाचन, लेखन, अंकगणित, भूगोल, इतिहास आणि इंग्रजी यांसारखे विषय शिकवले जात असत.
सैनिकी शाळांमध्ये अध्यापन करण्यासाठी निवडक सैनिकांना शिक्षक प्रशिक्षण दिले जात असे. रामजी आंबेडकर यांनीही असे प्रशिक्षण घेतले. त्यानंतर त्यांनी सैनिकी शाळेत शिक्षक म्हणून काम करण्यास सुरुवात केली. संशोधक अशोक गोपाल यांच्या A Part Apart: The Life and Thought of BR Ambedkar या ग्रंथातील संदर्भांनुसार, त्यांची महू येथील सैनिकी शाळेत मुख्याध्यापक म्हणून नियुक्ती झाली होती.
महू येथील सैनिकी शाळेत त्यांनी सुमारे चौदा वर्षे मुख्याध्यापक म्हणून जबाबदारी सांभाळली, अशी नोंद डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर संग्रहालय, पुणे येथे उपलब्ध आहे. मुख्याध्यापक म्हणून त्यांच्याकडे शाळेचे शैक्षणिक व्यवस्थापन, विद्यार्थ्यांची शिस्त, अध्यापनाचे नियोजन आणि शिक्षकांच्या कामकाजाशी संबंधित जबाबदाऱ्या होत्या.
एका सैनिकाने शिक्षक म्हणून स्वतःला सिद्ध करणे आणि पुढे मुख्याध्यापकपदापर्यंत पोहोचणे ही त्यांच्या जीवनातील उल्लेखनीय कामगिरी होती. सैनिकी शिस्तीचा अनुभव आणि शिक्षणाची आवड यांचा संगम त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात झाला होता. शिक्षण हे केवळ नोकरी मिळवण्याचे साधन नसून व्यक्तीच्या आणि समाजाच्या प्रगतीचे प्रभावी माध्यम आहे, ही जाणीव त्यांच्या मनात दृढ झाली होती.
याच शैक्षणिक दृष्टिकोनाचा प्रभाव त्यांच्या कौटुंबिक जीवनावर पडला. मुलांच्या शिक्षणाबाबत त्यांनी घेतलेली काळजी आणि त्यांच्यात वाचनाची आवड निर्माण करण्यासाठी केलेले प्रयत्न हे त्यांच्या शिक्षक म्हणून असलेल्या अनुभवाचेच प्रतिबिंब होते.
शिक्षणनिष्ठ पालक : एका कुटुंबाच्या जडणघडणीतील संस्कार
रामजी मालोजी सकपाळ यांचे वडील मालोजी सकपाळ हे सैनिकी सेवेत होते. रामजी यांचा विवाह भीमाबाई मुरबाडकर यांच्याशी झाला. या दाम्पत्याला एकूण चौदा अपत्ये झाली. त्यांपैकी सात अपत्यांचा बालपणीच मृत्यू झाला, तर सात अपत्ये जगली. त्यांची नावे बळराम, गंगा, रमाबाई, आनंदाराव, मंजुळा, तुळसा आणि सर्वांत धाकटे भीमराव अशी होती. बळराम आणि आनंदाराव हे भीमरावांचे मोठे भाऊ होते. भीमाबाई यांच्या निधनानंतर रामजींवर मुलांच्या संगोपनाची जबाबदारी आली. या कठीण काळात रामजींची बहीण मीराबाई यांनीही मुलांची काळजी घेण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली. आर्थिक अडचणी आणि सामाजिक विषमता यांचा सामना करत या कुटुंबाने मुलांच्या शिक्षणासाठी प्रयत्न केले. या कौटुंबिक वातावरणातच भीमरावांच्या व्यक्तिमत्त्वाची प्राथमिक जडणघडण झाली. मुलांचे संगोपन आणि शिक्षणाची जबाबदारी रामजी आंबेडकरांनी सांभाळली. तत्कालीन सामाजिक परिस्थितीत अस्पृश्य समाजातील मुलांना शाळेत प्रवेश मिळणेही कठीण होते. अशा परिस्थितीत आपल्या मुलांनी शिक्षण घ्यावे, वाचन करावे आणि ज्ञानाच्या माध्यमातून स्वतःची प्रगती साधावी, यासाठी त्यांनी विशेष प्रयत्न केले.
रामजी आंबेडकर स्वतः शिक्षक आणि मुख्याध्यापक असल्यामुळे शिक्षणाचे महत्त्व त्यांना केवळ सैद्धांतिक स्वरूपात माहीत नव्हते, तर त्याचा प्रत्यक्ष अनुभवही होता. त्यांनी आपल्या मुलांना अक्षरओळख करून देणे, वाचनाची सवय लावणे, शिस्तबद्ध जीवनाची प्रेरणा देणे आणि अभ्यासाविषयी आवड निर्माण करणे याकडे लक्ष दिले.
भिवाच्या बालपणीच्या जडणघडणीत वडिलांचे योगदान महत्त्वपूर्ण होते. रामजी आंबेडकर त्यांना प्रेमाने ‘भिवा’ असे संबोधत असत. संत कबीरांच्या विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव होता. कबीरांचे जातिभेदविरोधी विचार, कर्मकांडापेक्षा नैतिक आचरणाला दिलेले महत्त्व आणि माणसामाणसांतील समानतेची भूमिका यांचा प्रभाव त्यांच्या वैचारिक जीवनात दिसून येतो.
मुलांना शिक्षण देताना त्यांनी केवळ अक्षरज्ञानावर भर दिला नाही, तर वाचन, विचार, स्वाभिमान आणि शिस्त यांचेही संस्कार केले. बाबासाहेबांच्या पुढील जीवनात दिसणारी ज्ञानसाधना, अभ्यासातील सातत्य आणि प्रतिकूल परिस्थितीतही न डगमगण्याची वृत्ती यांची पायाभरणी त्यांच्या बालपणीच्या वातावरणात झाली होती.
रामजी आंबेडकर यांच्या पालकत्वाचे महत्त्व याच ठिकाणी अधोरेखित होते. त्यांनी मुलांना केवळ कौटुंबिक आधार दिला नाही, तर शिक्षणाच्या माध्यमातून स्वतःचे भविष्य घडवण्याची प्रेरणा दिली. एका पिढीने दुसऱ्या पिढीला दिलेला हा शैक्षणिक आणि वैचारिक वारसा पुढे इतिहास घडवणारा ठरला.
दापोलीतील शाळाप्रवेशाचा संघर्ष : शिक्षणाच्या अधिकारासाठी संघटित प्रयत्न
रामजी आंबेडकर यांच्या सामाजिक जाणिवांचा अभ्यास करताना दापोलीतील अस्पृश्य मुलांच्या शाळाप्रवेशासाठी झालेल्या संघर्षाचा विशेष उल्लेख करावा लागतो. ही घटना केवळ एका गावातील शाळेच्या प्रवेशापुरती मर्यादित नव्हती, तर तत्कालीन अस्पृश्य समाजाच्या शैक्षणिक हक्कांसाठी झालेल्या संघटित प्रयत्नांचे महत्त्वपूर्ण उदाहरण होती.
१८९३ मध्ये सैनिकी सेवेतून निवृत्त झाल्यानंतर रामजी आंबेडकर दापोली येथे स्थायिक झाले. त्या परिसरात महार आणि चांभार समाजातील निवृत्त सैनिकांची वस्ती होती. सैनिकी सेवेतून निवृत्त झालेल्या या लोकांना शिक्षणाचे महत्त्व माहीत होते. आपल्या मुलांनीही इतर मुलांप्रमाणे शाळेत जाऊन शिक्षण घ्यावे, अशी त्यांची इच्छा होती.
जुलै १८९२ मध्ये या निवृत्त सैनिकांनी दापोली नगरपालिकेकडे चौदा मुलांच्या शाळाप्रवेशासाठी अर्ज केला होता. या मुलांमध्ये महार समाजातील दहा आणि चांभार समाजातील चार मुलांचा समावेश होता. मात्र, इतर जातींच्या पालकांचा विरोध होईल, या कारणावरून नगरपालिकेने प्रवेश देण्यास नकार दिला. त्याऐवजी अस्पृश्य मुलांसाठी स्वतंत्र वर्ग सुरू करण्याचा प्रस्ताव मांडण्यात आला. परंतु निवृत्त सैनिकांनी ही विभाजनवादी भूमिका स्वीकारली नाही.
यानंतर त्यांनी पुन्हा अर्ज केले, ब्रिटिश प्रशासकीय अधिकाऱ्यांकडे निवेदने दिली आणि सातत्याने पाठपुरावा केला. नगरपालिकेने अस्पृश्य मुलांना वर्गात प्रवेश देण्याऐवजी शाळेच्या व्हरांड्यात बसवण्याचा प्रस्ताव ठेवला. व्हरांड्याचा विस्तार करण्यासाठी स्वतः आर्थिक योगदान देण्याची तयारीही या पालकांनी दाखवली. मात्र, या प्रस्तावाची अंमलबजावणी झाली नाही.
फेब्रुवारी १८९४ मध्ये विभागीय महसूल आयुक्त एम. जे. नुजंट यांच्याकडे इंग्रजीतून निवेदन सादर करण्यात आले. या निवेदनावर ‘Pensioner Subedar Ramnak Malnak’ अशी सही होती. संशोधक अशोक गोपाल यांनी उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भांच्या आधारे ही सही रामजी आंबेडकर यांची असण्याची शक्यता व्यक्त केली आहे.
या प्रकरणात विभागीय महसूल आयुक्तांनी नगरपालिकेच्या भूमिकेला विरोध केला. अस्पृश्य मुलांना वर्गाबाहेर किंवा व्हरांड्यात बसवणे योग्य नसल्याची भूमिका त्यांनी घेतली. अखेरीस मुलांना इतर विद्यार्थ्यांसोबत वर्गात बसून शिक्षण घेण्याची परवानगी मिळाली. तथापि, त्यांना इतर विद्यार्थ्यांपासून तीन ते चार फूट अंतरावर बसवण्यात येत असे. त्यामुळे हा विजय पूर्ण सामाजिक समतेचा नव्हता; तरीही शाळेच्या दारात उभ्या असलेल्या जातीय भेदभावाविरुद्ध मिळवलेले ते महत्त्वाचे यश होते.
या संघर्षाचे ऐतिहासिक महत्त्व अनेक पातळ्यांवर आहे. प्रथम, अस्पृश्य समाजातील पालकांनी आपल्या मुलांच्या शिक्षणासाठी संघटितपणे आवाज उठवला. दुसरे म्हणजे, त्यांनी स्थानिक प्रशासनापासून वरिष्ठ ब्रिटिश अधिकाऱ्यांपर्यंत सातत्याने पाठपुरावा केला. तिसरे म्हणजे, स्वतंत्र वर्ग किंवा वर्गाबाहेर बसण्याची व्यवस्था स्वीकारण्याऐवजी समान शाळाप्रवेशाची मागणी केली.
रामजी आंबेडकर यांचा या निवेदनाशी असलेला संभाव्य संबंध लक्षात घेतला, तर त्यांची सामाजिक जाण आणि शिक्षणाच्या अधिकाराविषयीची भूमिका अधिक स्पष्ट होते. या घटनेतून त्यांचे व्यक्तिमत्त्व केवळ आपल्या कुटुंबापुरते विचार करणारे नसून समाजातील इतर मुलांच्या शिक्षणाच्या प्रश्नांशीही जोडलेले होते, हे दिसून येते.
अनार्य दोष परिहारक मंडळी आणि महार समाजाच्या सैन्यभरतीचा प्रश्न
रामजी आंबेडकर यांच्या जीवनाशी संबंधित आणखी एक महत्त्वाचा ऐतिहासिक संदर्भ म्हणजे महार समाजाच्या सैन्यभरतीसाठी झालेल्या प्रयत्नांचा. ब्रिटिश सैन्याच्या भरती धोरणात एकोणिसाव्या शतकाच्या अखेरीस बदल होत होते. तथाकथित ‘मार्शल रेस’ या संकल्पनेच्या आधारे काही समाजांना सैन्यभरतीत प्राधान्य दिले जात होते, तर महार समाजासारख्या पूर्वी सैन्यात सेवा बजावलेल्या समाजांची भरती मर्यादित किंवा बंद करण्यात आली होती.
या निर्णयामुळे महार समाजातील अनेक कुटुंबांच्या पारंपरिक सैनिकी रोजगाराच्या संधींवर परिणाम झाला. सैन्यात अनेक वर्षे सेवा केलेल्या सैनिकांच्या पुढील पिढ्यांसाठी रोजगाराचे मार्ग बंद होणे ही सामाजिक आणि आर्थिकदृष्ट्या गंभीर बाब होती.
या पार्श्वभूमीवर गोपाळबाबा वलंगकर यांनी ‘अनार्य दोष परिहारक मंडळी’च्या माध्यमातून सामाजिक जागृती आणि महार समाजाच्या सैन्यभरतीसाठी प्रयत्न केले. गोपाळबाबा वलंगकर हे स्वतः निवृत्त सैनिक आणि सामाजिक कार्यकर्ते होते. त्यांनी महार समाजाच्या हक्कांसाठी संघटितपणे आवाज उठवला.
१८९५ मध्ये महार समाजाला पुन्हा सैन्यात भरती करण्याची मागणी करणारे निवेदन बॉम्बे आर्मीच्या कमांडर-इन-चीफ यांच्याकडे सादर करण्यात आले. या निवेदनाच्या प्रक्रियेशी रामजी आंबेडकर यांचा संबंध असल्याचे संशोधनातून सूचित होते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी १९४१ मध्ये महादेव गोविंद रानडे यांच्यावरील भाषणात आपल्या वडिलांच्या कागदपत्रांमध्ये या निवेदनाची प्रत आढळल्याचा उल्लेख केला होता. मात्र, या निवेदनाचे लेखन कोणी केले किंवा रामजी आंबेडकर यांची त्यामध्ये नेमकी कोणती भूमिका होती, याबाबत उपलब्ध संशोधनातून निश्चित निष्कर्ष निघत नाही. त्यामुळे त्यांना या संघटनेचे संस्थापक किंवा पदाधिकारी म्हणण्यापेक्षा या सामाजिक प्रयत्नांशी संबंधित असलेले निवृत्त सैनिकी अधिकारी म्हणून पाहणे अधिक योग्य ठरते.
या घटनेतून एक महत्त्वाचा सामाजिक संदर्भ समोर येतो. महार समाजाने सैनिकी सेवेतून मिळवलेली प्रतिष्ठा, रोजगाराचा अधिकार आणि सामाजिक स्थान टिकवण्यासाठी संघटितपणे प्रयत्न सुरू केले होते. जातीय पूर्वग्रहांच्या आधारे समाजातील एका घटकाला रोजगारापासून दूर ठेवण्याच्या धोरणाविरुद्ध हा आवाज होता. अशा ऐतिहासिक प्रक्रियांमध्ये रामजी आंबेडकर यांच्यासारख्या निवृत्त सैनिकांचा सहभाग महत्त्वाचा ठरतो.
संत कबीरांचे विचार आणि रामजी आंबेडकर यांची वैचारिक बैठक
रामजी आंबेडकर यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा विचार करताना त्यांच्या संत कबीरांविषयीच्या आस्थेचा उल्लेख करणे आवश्यक आहे. कबीरांच्या विचारांमध्ये जातिभेदाला विरोध, कर्मकांडावरील टीका, विवेक, नैतिक आचरण आणि माणसामाणसांतील समानता यांना महत्त्व होते. रामजी आंबेडकर यांच्यावर या विचारांचा प्रभाव होता.
कबीरांच्या विचारांमधील मानवतावादी भूमिका आणि शिक्षणाविषयीची त्यांची निष्ठा यांचा संगम त्यांच्या कौटुंबिक संस्कारांत दिसून येतो. त्यांनी आपल्या मुलांच्या मनात वाचनाची आवड, चांगले आचरण आणि विचार करण्याची सवय निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला.
पुढे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी स्वतंत्र अभ्यास, संशोधन, चिकित्सक विचार आणि सामाजिक अनुभव यांच्या आधारे आपले वैचारिक विश्व विकसित केले. बुद्धधम्माचा स्वीकार आणि समताधिष्ठित समाजनिर्मितीची त्यांची भूमिका ही त्यांच्या स्वतःच्या चिंतनशील प्रवासाची फलश्रुती होती. मात्र, बालपणी मिळालेल्या शिक्षणाच्या प्रेरणेने आणि कबीरांच्या विचारांचा परिचय करून देणाऱ्या कौटुंबिक वातावरणाने त्यांच्या वैचारिक जडणघडणीस अनुकूल आधार दिला, असे म्हणता येईल.
सैनिकी शिस्त, शिक्षण आणि नेतृत्वगुणांचा वारसा
रामजी आंबेडकर यांच्या जीवनातील सैनिकी आणि शैक्षणिक अनुभवांचा विचार केला, तर त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील शिस्त, नियोजन, जबाबदारी आणि नेतृत्वगुण स्पष्ट होतात. सैन्यातील अधिकारी म्हणून त्यांनी शिस्तीचे महत्त्व अनुभवले. शिक्षक आणि मुख्याध्यापक म्हणून ज्ञानाचे सामर्थ्य ओळखले. सामाजिक प्रश्नांशी संबंधित प्रयत्नांमधून संघटन आणि प्रशासकीय पाठपुराव्याचे महत्त्वही त्यांच्या अनुभवविश्वाचा भाग बनले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या पुढील जीवनात दिसणारी अभ्यासातील एकाग्रता, वेळेचे नियोजन, बौद्धिक शिस्त, संघटनकौशल्य आणि प्रतिकूल परिस्थितीशी दोन हात करण्याची वृत्ती यांचा विचार करताना त्यांच्या बालपणीच्या कौटुंबिक वातावरणाचा संदर्भ महत्त्वाचा ठरतो.
तथापि, बाबासाहेबांचे जागतिक दर्जाचे विद्वान म्हणून घडलेले व्यक्तिमत्त्व, सामाजिक क्रांतीचे नेतृत्व, भारतीय संविधाननिर्मितीतील योगदान आणि बुद्धधम्माचा स्वीकार हे त्यांच्या स्वतःच्या असामान्य बुद्धिमत्तेचे, अथक परिश्रमांचे आणि स्वतंत्र वैचारिक चिंतनाचे फलित होते. या प्रवासाच्या पायाभरणीत रामजी आंबेडकर यांनी दिलेले शिक्षणाचे आणि शिस्तीचे संस्कार महत्त्वाचे ठरले.
अखेरचा काळ आणि अपूर्ण राहिलेले स्वप्न
रामजी आंबेडकर यांचे निधन २ फेब्रुवारी १९१३ रोजी मुंबई येथे झाले. त्यावेळी भीमराव उच्च शिक्षणासाठी परदेशात जाण्याच्या तयारीत होते. त्याच वर्षी बडोदा संस्थानच्या शिष्यवृत्तीवर त्यांना अमेरिकेतील कोलंबिया विद्यापीठात उच्च शिक्षण घेण्याची संधी मिळाली.
आपल्या मुलांनी शिक्षण घ्यावे, मोठे व्हावे आणि ज्ञानाच्या बळावर जीवनात प्रगती साधावी, अशी इच्छा आयुष्यभर बाळगणाऱ्या पित्याला भीमरावांच्या पुढील ऐतिहासिक कार्याचा प्रत्यक्ष साक्षीदार होता आले नाही. परंतु त्यांनी आपल्या मुलांच्या मनात रुजवलेली शिक्षणाची आवड आणि स्वाभिमानाची प्रेरणा पुढे एका व्यापक सामाजिक परिवर्तनाच्या चळवळीचा आधार बनली.
रामजी आंबेडकर यांनी आयुष्यभर जपलेले शिक्षणाचे स्वप्न भीमरावांनी केवळ स्वतःपुरते मर्यादित ठेवले नाही. त्यांनी संपूर्ण समाजाला शिक्षणाचा संदेश दिला. शिक्षण, संघटन आणि संघर्ष या माध्यमातून वंचित समाजाला आत्मभान दिले. समानता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि सामाजिक न्याय या मूल्यांवर आधारित समाजव्यवस्थेची मांडणी केली.
रामजी आंबेडकरांचे ऐतिहासिक मूल्यमापन
रामजी आंबेडकर यांचे मूल्यमापन करताना त्यांना केवळ महामानवाचे वडील म्हणून गौरवणे पुरेसे नाही. त्यांचे स्वतंत्र कर्तृत्व आणि सामाजिक योगदान यांचा अभ्यास करणे आवश्यक आहे. सैनिकी सेवेत वरिष्ठ पदापर्यंत पोहोचलेले अधिकारी, सैनिकी शिक्षक, महू येथील शाळेचे मुख्याध्यापक, शिक्षणनिष्ठ पालक आणि अस्पृश्य समाजाच्या शैक्षणिक हक्कांसाठी झालेल्या प्रयत्नांशी संबंधित व्यक्तिमत्त्व अशा विविध भूमिका त्यांनी निभावल्या.
त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास हा एकोणिसाव्या शतकातील वंचित समाजाच्या सामाजिक स्थितीचा, सैनिकी सेवेतून निर्माण झालेल्या संधींचा आणि शिक्षणाच्या अधिकारासाठी सुरू झालेल्या प्राथमिक संघर्षांचा अभ्यासही आहे. त्यांच्या कार्यातून शिक्षण हे व्यक्तीच्या उन्नतीचेच नव्हे, तर सामाजिक परिवर्तनाचे प्रभावी साधन आहे, हा विचार अधोरेखित होतो.
त्यांच्या कर्तृत्वाचा सर्वांत महत्त्वाचा वारसा म्हणजे त्यांनी आपल्या मुलांना दिलेले शिक्षण, शिस्त आणि स्वाभिमानाचे संस्कार. त्यांनी भीमरावांना केवळ पुस्तके वाचायला शिकवले नाही, तर ज्ञानाच्या माध्यमातून स्वतःचे आणि समाजाचे भविष्य बदलण्याची प्रेरणा दिली. एका जागरूक पालकाने आपल्या मुलाच्या जडणघडणीत बजावलेली भूमिका पुढे किती व्यापक ऐतिहासिक परिणाम घडवू शकते, याचे रामजी आंबेडकर यांचे जीवन हे महत्त्वपूर्ण उदाहरण आहे.
रामजी आंबेडकर यांचे जीवन आपल्याला सांगते की, सामाजिक परिवर्तनाची सुरुवात शिक्षणातून होते; शिक्षणाला शिस्तीची जोड मिळाली की व्यक्तिमत्त्व घडते आणि त्या व्यक्तिमत्त्वाला सामाजिक जाणिवेची दिशा मिळाली की इतिहास घडतो.
ते केवळ विश्वरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे वडील नव्हते, तर स्वतःच्या कर्तृत्वाने, शिक्षणनिष्ठेने आणि सामाजिक जाणिवेने स्वतंत्र ओळख निर्माण करणारे एक महत्त्वाचे ऐतिहासिक व्यक्तिमत्त्व होते.
त्यांच्या जीवनाचा अभ्यास करणे म्हणजे एका महान पित्याच्या संस्कारांचा गौरव करणे एवढेच नव्हे, तर शिक्षण, स्वाभिमान, शिस्त आणि सामाजिक न्यायाच्या मूल्यांची जपणूक करणाऱ्या एका पिढीचे योगदान समजून घेणे होय. एका पित्याने आपल्या मुलाच्या हातात दिलेले पुस्तक पुढे कोट्यवधी माणसांच्या हातात परिवर्तनाचे शस्त्र बनले. त्या शिक्षणनिष्ठ पित्याचे नाव होते – सुभेदार रामजी आंबेडकर!

सुभेदार रामजी मालोजी आंबेडकर यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या विचाराला, कार्याला, त्यागाला, संस्कारांना आणि सामाजिक योगदानाला विनम्र अभिवादन!

आयु. सोमीनाथ पोपट घोरपडे, संस्कार सचिव,
भारतीय बौद्ध महासभा शाखा सातारा जिल्हा पूर्व
मोबाईल नं. : 9284658690