महाराष्ट्रात यंदा मान्सूनने ओढ दिल्याने गेल्या अनेक दशकांतील कोरडेपणाचे रेकॉर्ड मोडीत निघाले आहेत. जूनचा अर्धा महिना उलटून गेला तरी पुणे शहर आणि परिसरामध्ये पावसाचा एक थेंबही पडलेला नाही. भारतीय हवामानशास्त्र विभागाच्या अधिकृत आकडेवारीनुसार, पुण्याच्या शिवाजीनगर वेधशाळेत जूनच्या पहिल्या 15 दिवसांत चक्क “शून्य’ मिलिमीटर पावसाची नोंद झाली आहे. वर्ष 1958 नंतर म्हणजेच तब्बल 68 वर्षांनी जूनचा पहिला पंधरवडा पूर्णपणे कोरडा जाण्याची ही पहिलीच वेळ असून, यामुळे शहरावरील पाणीसंकट कमालीचे तीव्र झाले आहे. राज्यभरातच पावसाची कमालीची तूट राज्यातील विविध जिल्ह्यांमधील पावसाची तूट कमालीची वाढली आहे. यामध्ये सर्वाधिक तूट रायगड उणे 99% आणि मुंबई शहर उणे 98% इतकी नोंदवली गेली आहे. याशिवाय मुंबई उपनगर उणे 96%, सातारा उणे 90%, अहिल्यानगर उणे 88%, संभाजीनगर उणे 87%, रत्नागिरी उणे 84%, पुणे उणे 83%, सिंधुदुर्ग व कोल्हापूर उणे 80%, सांगली उणे 56% आणि सोलापूर जिल्ह्यात उणे 52% पावसाची तूट आहे. विदर्भ आणि मराठवाड्यात अद्याप मोसमी वारे पोहोचलेले नाहीत. राज्यात अवर्षणाचे सावट; जून महिन्यात मोसमी पावसाची तब्बल 81 टक्के तूट मान्सून आगमन झाले असले, तरी दमदार पावसाने पाठ फिरवल्यामुळे संपूर्ण राज्यात अवर्षणाची गंभीर स्थिती निर्माण झाली आहे. जून महिन्याचा निम्मा कालावधी उलटून गेला तरीही अद्याप समाधानकारक पाऊस न पडल्याने चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. भारतीय हवामान विभागाने दिलेल्या अधिकृत माहितीनुसार, 1 जून ते 20 जून या कालावधीत राज्यात सरासरीच्या तुलनेत तब्बल उणे 81 टक्के इतका अत्यंत कमी पाऊस झाला आहे. मान्सून पोहोचलेल्या जिल्ह्यांत अद्याप कोरडीठाक परिस्थिती कायम आहे. लवकरच मान्सून सक्रिय होण्याची शक्यता- अनुपम कश्यप आयएमडी पुण्याचे माजी प्रमुख व हवामानशास्त्रज्ञ अनुपम कश्यप यांच्या मते, महाराष्ट्र आणि लगतच्या भागात कोणतीही प्रभावी हवामान प्रणाली कार्यरत नसल्यामुळे मान्सूनची प्रगती थांबली आहे. लवकरच मान्सूनचा प्रवाह पुढे सरकण्यासाठी अनुकूल परिस्थिती निर्माण होऊ शकते. दरम्यान, शेजारील केरळममध्ये उणे 24%, कर्नाटकात उणे 37% तर गोव्यात उणे 73% पावसाची तूट आहे. येत्या 23 जूनच्या आसपास मान्सून पुन्हा सक्रिय होऊन तेलंगण, बिहार, ओडिशा, झारखंड आणि छत्तीसगड या राज्यांतून पुढे सरकेल. 14 दिवसांच्या प्रदीर्घ विश्रांतीनंतर मान्सूनची महाराष्ट्रात झेप : खुळे हवामान तज्ज्ञ माणिकराव खुळे यांनी सांगितले की,तब्बल 14 दिवसांच्या प्रदीर्घ विश्रांतीनंतर मान्सूनने महाराष्ट्रात घेतलेली झेप, विशेषतः अलिबाग, पुणे, सातारा आणि मराठवाड्यापर्यंत झालेली वाटचाल बळीराजासाठी नक्कीच सुखावणारी आहे. अरबी समुद्रातील अनुकूल बदल आणि हवेच्या कमी दाबाच्या पट्ट्यामुळे मान्सूनला मिळालेली नवी बळकटी यामुळे मुंबईतही पुढील दोन-तीन दिवसांत दमदार पाऊस दाखल होईल, हा आशादायी अंदाज मनाला उभारी देतो. मात्र, दुसरीकडे विदर्भात 26 जूनपर्यंत राहणारा रात्रीचा उकाडा व उष्णतेची तीव्र लाट चिंतेची बाब असून, तेथील नागरिकांनी स्वतःची काळजी घेणे गरजेचे आहे. येत्या काही दिवसांत महाराष्ट्रात बऱ्यापैकी पाऊस पडू शकतो, असेही खुळे यांनी सांगितले. पुण्यातील धरणांमधील पाणीसाठा घटल्याने पाणीपुरवठ्याचे संकट महापौर मंजूषा नागपुरे यांनी सांगितले की, धरणांमधील उपलब्ध जलसाठ्यांचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या कमी झाले असून पुण्यातील धरणांमध्ये केवळ चार टीएमसी पाणी शिल्लक राहिले आहे. त्यामुळे पाण्याचे काटेकोर नियोजन करणे आवश्यक असल्याने एक दिवसाआड पाणी कपात करण्यात आलेली आहे. पाणी टँकरचे प्रमाणदेखील मागील एक आठवड्यापासून वाढलेले असून सध्या एकूण 1665 पाणी टँकर शहरात कार्यरत आहे. पुण्याची तहान भागवणाऱ्या खडकवासला, पानशेत, टेमघर आणि वरसगाव या चार प्रमुख धरणांतील पाणीसाठा वेगाने खालावत आहे. ऐतिहासिक आकडेवारी आणि भूतकाळातील स्थिती हवामान विभागाच्या नोंदीनुसार, यापूर्वी 1915 आणि 1932 मध्येही 20 जूनपर्यंत पुण्यात अशीच कोरडी स्थिती निर्माण झाली होती. मात्र, त्यानंतर जूनच्या उत्तरार्धात मान्सून सक्रिय झाला होता आणि चांगला पाऊस पडला होता. ऐतिहासिक आकडेवारीनुसार, जून महिन्यात 1915 मध्ये एकूण 362 मिमी, 1932 मध्ये 79 मिमी आणि 1958 मध्ये 65 मिमी पाऊस नोंदवला गेला होता. यंदा मात्र “एल निनो’च्या प्रभावामुळे मान्सून कमालीचा कमकुवत झाला असून, वातावरणातील बदलांमुळे नागरिकांना भीषण उष्णता आणि उकाड्याचा सामना करावा लागत आहे. यामुळे वीज आणि पाण्याची मागणी कमालीची वाढली आहे. दुसऱ्या बाजूला पाऊस नसल्यामुळे सोयाबीन, मका, कापूस आणि भात यांसारख्या खरीप पिकांची पेरणी पूर्णपणे ठप्प झाली आहे.



Source link

आपल्यापैकी बहुतेक लोक एका वेळी 5 किमी पेक्षा जास्त चालू शकत नाहीत. तरीही, आपण 42 किमी मॅरेथॉन धावपटूंना आश्चर्याने पाहतो. पण तेही दर 5 किलोमीटरवर असलेल्या फ्यूलिंग स्टेशनशिवाय धावू शकत नाहीत, जरी त्यांना तिथे थांबण्यासाठी कोणताही नियम बंधनकारक नसतो. आयोजक ही केंद्रे यासाठी बनवतात, कारण धावपटूंच्या शरीरातून घामावाटे खूप पाणी आणि सोडियम बाहेर पडते. त्यांना दर तासाला 60-90 ग्रॅम कार्बोहायड्रेट (जेल, स्पोर्ट्स ड्रिंक किंवा फळे) लागते, जेणेकरून त्यांची ऊर्जा पूर्णपणे संपू नये. फ्लूइड स्टेशन हृदय व रक्तवाहिन्यांवरील ताण आणि अतिउष्णतेपासून संरक्षण करतात, तर इलेक्ट्रोलाइट पेये शरीरातील पाणी टिकवून ठेवण्यास आणि गंभीर पेटके रोखण्यास मदत करतात. आता कोणी दरवर्षी 30 हजार किमी पेक्षा जास्त प्रवासाची कल्पना करू शकतो का? आर्कटिक टर्न असे करतात. तांत्रिकदृष्ट्या ते चालत नाहीत, उडतात. ते ‘स्थलांतराचे विजेते’ या नावाने विख्यात आहेत. या पक्ष्यांचे वजन 100 ग्रॅमपेक्षा थोडे जास्त असते, तरीही ते दरवर्षी उत्तर ध्रुवापासून दक्षिण ध्रुवापर्यंत स्थलांतर करतात. आर्कटिक टर्न वार्षिक 90 हजार किमीचा गोल प्रवास करतात. तरीही ते मासेमारी आणि विश्रांतीसाठी थांबतात. न थांबता सर्वात लांब उड्डाणाचा विक्रम बार-टेल्ड गॉडविट पक्ष्याच्या (लिमोसा लॅपॉनिका) नावावर आहे, ज्याने ऑक्टोबर 2022 मध्ये अलास्का ते टास्मानियापर्यंत 13560 किमी अंतर 11 दिवसांत जमिनीवर न उतरता पार केले होते. ते असे कसे करतात? स्थलांतरित पक्षी माणसांसारखे थकत नाहीत, कारण त्यांनी एक असाधारण इंधन प्रणाली (फ्यूल सिस्टम) विकसित केली आहे. उड्डाणापूर्वी त्यांचे वजन 50-100% पर्यंत वाढते. ते कार्बोहायड्रेट्सऐवजी चरबी (फॅट) जाळतात, जी प्रति ग्रॅम दुप्पटपेक्षा जास्त ऊर्जा देते. वजन कमी ठेवण्यासाठी ते अनावश्यक अवयव लहान करतात आणि सहज उडण्यासाठी वरच्या दिशेने वाहणाऱ्या गरम हवेच्या प्रवाहांचा (थर्मल्सचा) आधार घेतात. तरीही त्यांना इंधन भरण्याच्या ठिकाणांची (फ्यूलिंग स्टेशनची) गरज असते, जी निसर्गाने भरपूर प्रमाणात उपलब्ध करून दिली आहेत. जेव्हा ते पुन्हा इंधन भरण्यासाठी थांबतात, तेव्हा ते मानवजातीच्या भल्यासाठी मोठे काम करतात. ते शेतीचे रक्षण करणाऱ्या एजंटप्रमाणे काम करतात आणि दररोज लाखो कीटक खाऊन रासायनिक कीटकनाशकांचा वापर कमी करतात. पिके खाणारे भुंगे आणि अळ्या खाऊन ते शेतकऱ्यांना लाखो रुपयांच्या संभाव्य नुकसानीपासून वाचवतात. गुजरात वन विभाग अहमदाबादपासून सुरेंद्रनगर जिल्ह्यापर्यंत पसरलेल्या नलसरोवर पक्षी अभयारण्यात उच्च-शक्तीच्या सौर फ्लडलाइट्स बसवत असल्याचे मी वाचले, तेव्हा मला त्यांची मानवतेची ही सेवा आठवली. शिकारीवर बंदी घालण्याच्या उद्देशाने उचललेल्या या पावलामुळे पर्यावरणवादी आणि पक्षीशास्त्रज्ञांची चिंता वाढली आहे. त्यांना भीती आहे की कृत्रिम प्रकाशामुळे पक्ष्यांच्या वर्तनावर परिणाम होईल आणि स्थलांतरित प्रजाती तिथून दूर जातील. तज्ञांचा दावा आहे की यामुळे त्यांचे खाण्याचे नमुने बिघडतील, ताण वाढेल, दिशा ओळखण्यात समस्या निर्माण होईल आणि त्यांच्या अधिवासांची गुणवत्ता कमी होईल. पर्यावरणवाद्यांचे म्हणणे आहे की, वन अधिकाऱ्यांना वाटते की ‘प्रकाशाने बेकायदेशीर गतिविधींवर लक्ष ठेवण्यास मदत होईल, परंतु पाण्यावरील प्रकाशाची चमक पक्ष्यांना त्रास देईल. अनेक प्रजाती अभयारण्यातून निघून जाऊ शकतात आणि कधीही परत येणार नाहीत. वेटलँडमध्ये प्रकाश टाकण्याऐवजी अधिकाऱ्यांनी कर्मचारी आणि रात्रीची गस्त वाढवावी.’ शिकारी प्राण्यांपासून वाचण्यासाठी गाणारे पक्षी (सॉन्गबर्ड) देखील रात्रीच्या वेळी थव्याने स्थलांतर करतात, तर हा प्रकाश त्यांनाही गोंधळात टाकू शकतो. पक्ष्यांचे स्थलांतर केवळ एक जैविक आश्चर्य नाही, तर ते परिसंस्थेच्या नूतनीकरणाच्या जागतिक चक्राचा एक महत्त्वाचा भाग देखील आहे. याशिवाय जागतिक जैवविविधता नष्ट होईल. वाघासारख्या पट्ट्या असलेल्या गाणाऱ्या पक्ष्याचा (सॉन्गबर्ड) विचार करा, ज्याचे वजन १३ ग्रॅमपेक्षा जास्त नसते, पण तो ८००० किमीचा प्रवास करतो. त्या बदल्यात त्याला अशा गोष्टी खाण्याची संधी मिळते, ज्यांना उत्साही निसर्गप्रेमी देखील नापसंत करतात – कीटक, जे अन्यथा आपली पिके फस्त करतील. जगभरात पक्षी संकटात आहेत. ॲमेझॉन खोऱ्यापासून आर्कटिक टुंड्रापर्यंत कीटकांची संख्या देखील कमी होत आहे. यामुळे या पक्ष्यांसाठी खूप कमी जागा उरल्या आहेत, जिथे त्यांना आराम, अन्न आणि घरटे बनवण्यासाठी जागा मिळते. यामागचा विचार असा आहे की जर आपल्याला वाढत्या मानवी लोकसंख्येसाठी अन्नपुरवठा सुरक्षित ठेवायचा असेल, तर आपल्याला स्थलांतरित पक्ष्यांसाठी अधिक इंधन स्थानके (म्हणजेच जंगल आणि पाणथळ जागा) वाचवावी लागतील आणि तयार करावी लागतील, जेणेकरून ते कीटक खाऊ शकतील आणि आपल्या परिसंस्थेला (अन्नाला) सुरक्षित ठेवू शकतील.



Source link