फलटण :आज शनिवार, ७ सप्टेंबर २०२४ रोजी महाराष्ट्राच्या वीर भूमीतील आद्यक्रांतिकारक राजे उमाजी नाईक यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांच्या कार्याची पुनःस्मरण करण्याची वेळ आली आहे. महाराष्ट्राच्या इतिहासात स्वातंत्र्यासाठी आपले प्राण दिलेल्या अनेक वीरांपैकी उमाजी नाईक हे पहिले सशस्त्र क्रांतिकारक म्हणून ओळखले जातात. ७ सप्टेंबर, १७९१ रोजी पुणे जिल्ह्यातील पुरंदर किल्ल्यावर जन्मलेले उमाजी नाईक हे रामोशी समाजाचे एक धाडसी वीर होते. त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा आदर्श घेऊन आपल्या वडिलांकडून युद्धकला आत्मसात केली आणि इंग्रजांच्या विरोधात पहिल्या उठावाचे नेतृत्व केले.
इंग्रजांविरुद्ध पहिला उठाव
१८०३मध्ये पुण्यात दुसऱ्या बाजीराव पेशव्यास इंग्रजांच्या पाल्याच्या स्वरूपात स्थापित करण्यात आले. याच काळात इंग्रजांनी पुरंदर किल्ल्याचे संरक्षण आणि वतनदारी रामोशी समाजाकडून काढून घेतल्याने समाजावर उपासमारीची वेळ आली. हा अन्याय पाहून उमाजी नाईकांनी इंग्रजांविरुद्ध बंड पुकारले. त्यांनी आपल्या साथीदारांसोबत इंग्रजांवर गनिमी काव्याच्या तंत्राने हल्ले केले, इंग्रजी खजिन्यांची लूट केली, आणि गोरगरिबांना आर्थिक मदत केली.
अत्याचाराविरुद्ध उठलेला आवाज
उमाजी नाईकांनी इंग्रज, सावकार आणि अन्याय करणाऱ्यांविरुद्ध आपला आवाज उचलला. विशेषतः कोणत्याही स्त्रीवर अन्याय झाला की उमाजी नाईक तिच्या मदतीला धावून जात असत. त्यांच्या या शौर्यामुळे त्यांना जनतेचा पाठिंबा मिळाला. इंग्रजांच्या विरोधात त्यांचे संघर्ष वाढतच गेले. एक वर्ष तुरुंगात काढूनही उमाजी नाईकांनी आपल्या क्रांतिकार्याला थांबवले नाही, तर इंग्रजांना अजूनच सळो की पळो करून सोडले.
सैन्य उभारणी आणि राजाभिषेक
उमाजी नाईकांनी आपल्या क्रांतिकार्यात गुप्तहेर खात्याची उभारणी करून प्रत्येक भागात सैन्य पाठवले. इंग्रजांना त्रास देण्यासाठी त्यांनी अनेक ठिकाणी छुपे हल्ले केले. २२ जुलै १८२६ रोजी कडेपठार, जेजुरी येथे त्यांचा राजाभिषेक करण्यात आला, आणि त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या राजचिन्हांसह स्वराज्य स्थापनेची घोषणा केली.
इंग्रजांचा विरोध आणि उमाजींची रणनीती
उमाजी नाईकांनी इंग्रजी अत्याचाराविरुद्ध व्यापक आंदोलन उभारले. १८३१मध्ये त्यांनी एक जाहीरनामा काढून इंग्रजी नोकऱ्या सोडण्याचे आवाहन केले. त्यांनी स्पष्ट शब्दांत सांगितले की इंग्रजांची सत्ता संपुष्टात येईल, आणि नवीन न्यायाधारित राज्याची स्थापना होईल.
फितुरी आणि उमाजींचे अटकेनंतरचे बलिदान
इंग्रजांनी उमाजी नाईकांना पकडण्यासाठी अनेक जाहिरनामे काढले, पण त्यांना पकडणे कठीण होते. अखेरीस त्र्यंबक चंद्रस कुलकर्णी नावाच्या फितूराने उमाजी नाईकांची माहिती इंग्रजांना दिली. १५ डिसेंबर १८३१ रोजी उमाजी नाईकांना पकडण्यात आले आणि त्यांच्यावर देशद्रोहाचा खटला चालवला गेला. ३ फेब्रुवारी १८३२ रोजी पुण्याच्या खडकमाळ आळी येथे त्यांना फाशी देण्यात आली. इंग्रजांना दहशत बसावी म्हणून त्यांच्या मृतदेहाला तीन दिवस पिंपळाच्या झाडाला लटकवून ठेवले गेले.
उमाजी नाईक यांच्या क्रांतिकारी कार्याचा प्रभाव पुढील पिढ्यांवरही राहिला. वासुदेव बळवंत फडके आणि अन्य क्रांतिकारकांनी उमाजी नाईकांचा आदर्श घेऊन आपले स्वातंत्र्य लढे सुरू ठेवले.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त, उमाजी नाईक यांच्या पराक्रमाचे स्मरण करणे हीच त्यांच्याप्रती खरी श्रद्धांजली ठरेल.
