“पृथ्वी शेषाच्या मस्तकावर तरली नसून ती दलितांच्या तळहातावर तरलेली आहे.”
साहस Times :- अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्यविश्वाचा आणि विचारविश्वाचा गाभा समजून घ्यायचा असेल, तर त्यांच्या या विधानाकडे केवळ एक प्रभावी साहित्यिक वाक्य म्हणून पाहून चालणार नाही. या विधानामागे भारतीय समाजरचनेचा, श्रमसंस्कृतीचा आणि वंचितांच्या जगण्याचा एक व्यापक जीवनदृष्टिकोन दडलेला आहे. जगाचा इतिहास केवळ राजे-महाराजे, सत्ताधीश आणि धनिक यांनी घडविलेला नसतो; तो घडविणाऱ्या हातांमध्ये शेतकऱ्याचे हात असतात, कामगाराचे हात असतात, कष्टकऱ्याचे हात असतात आणि शतकानुशतके सामाजिक उपेक्षा सहन करूनही जगण्याचा संघर्ष करणाऱ्या वंचित माणसाचे हात असतात. अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा केंद्रबिंदू याच श्रमशील, उपेक्षित आणि संघर्षशील माणसामध्ये आहे.
१ ऑगस्ट १९२० रोजी सांगली जिल्ह्यातील वाटेगाव येथे जन्मलेले तुकाराम भाऊराव साठे पुढे महाराष्ट्राच्या जनमानसात लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे म्हणून अजरामर झाले. औपचारिक शिक्षणाची फारशी संधी न मिळालेल्या या प्रतिभावंताने जीवनालाच आपली पाठशाळा मानले. अनुभवाला आपला शिक्षक केले आणि संघर्षाला आपले विद्यापीठ. स्वतःच्या निरीक्षणातून, जगण्याच्या अनुभवातून आणि सामाजिक वास्तवाच्या चिकित्सक जाणिवेतून त्यांनी जे ज्ञान मिळविले, त्याचे रूपांतर त्यांनी साहित्य, शाहिरी, लोकनाट्य आणि सामाजिक चळवळीच्या माध्यमातून केले.
कथा, कादंबरी, लोकनाट्य, नाटक, कविता, लावणी, पोवाडा आणि प्रवासवर्णन अशा विविध साहित्यप्रकारांत त्यांनी विपुल लेखन केले. त्यांच्या लेखणीने केवळ साहित्याची निर्मिती केली नाही; तर मराठी साहित्याच्या सामाजिक आशयालाच नवी दिशा दिली.
अण्णाभाऊंचे जीवन म्हणजे प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून उभ्या राहिलेल्या एका वंचित प्रतिभेची संघर्षगाथा आहे. ब्रिटिश सत्तेने ‘गुन्हेगार’ म्हणून कलंकित केलेल्या समुदायात त्यांचा जन्म झाला. बालपणापासूनच गरिबी, सामाजिक उपेक्षा आणि जगण्यासाठीची धडपड त्यांच्या वाट्याला आली. १९३२ मध्ये ते वडिलांसोबत मुंबईत आले. उदरनिर्वाहासाठी त्यांनी कोळसे वेचले, फेरीवाल्यांच्या मागे गाठोडी वाहिली, गिरणीत झाडूवाला म्हणून काम केले आणि श्रमजीवी जीवनाचे असंख्य अनुभव आपल्या अंगावर घेतले.
त्यामुळे मुंबईतील कामगारांचे जीवन त्यांनी पुस्तकांतून वाचले नव्हते; ते त्यांनी स्वतःच्या घामातून अनुभवले होते. याच अनुभवातून त्यांच्या साहित्याचा नायक जन्माला आला – कष्टकरी माणूस.
साहित्याच्या केंद्रस्थानी आलेला तळाचा माणूस
भारतीय साहित्यपरंपरेत दीर्घकाळ सत्ताधारी, अभिजन, राजे-सरदार, उच्चवर्णीय आणि मध्यमवर्गीय जीवनाचे चित्रण मोठ्या प्रमाणावर झाले. साहित्याच्या केंद्रस्थानी असलेला माणूस अनेकदा सामाजिकदृष्ट्या विशेषाधिकारप्राप्त होता. अण्णाभाऊंनी या साहित्यिक परंपरेला एक महत्त्वाचा प्रश्न विचारला—ज्यांच्या श्रमावर समाज उभा आहे, त्यांचे जीवन साहित्याच्या केंद्रस्थानी का नसावे? याच प्रश्नातून अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा जन्म झाला. त्यांनी झोपडीत राहणाऱ्या माणसाला, रस्त्यावर जगणाऱ्या माणसाला, गिरणीत राबणाऱ्या कामगाराला, शेतात कष्ट करणाऱ्या शेतकऱ्याला, गावकुसाबाहेर ढकललेल्या माणसाला आणि जातीय-सामाजिक अन्याय सहन करणाऱ्या वंचित समूहांना साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणले. म्हणूनच अण्णाभाऊंचे साहित्य केवळ गरिबीचे वर्णन करणारे साहित्य नाही. त्यांच्या साहित्यात गरीब माणूस दयेचा विषय बनत नाही. तो परिस्थितीसमोर शरण जाणारा असहाय जीव म्हणूनही उभा राहत नाही. तो प्रश्न विचारतो, संघर्ष करतो, स्वाभिमानाने उभा राहतो आणि आपल्या जगण्याचा अधिकार मागतो.
अण्णाभाऊंच्या साहित्यामध्ये दारिद्र्य आहे; पण केवळ हताशा नाही. शोषण आहे; पण केवळ रडगाणे नाही. दुःख आहे; पण त्याचबरोबर जगण्याची प्रबळ इच्छाशक्ती आहे. अन्याय आहे; पण त्याला प्रतिकार करण्याची चेतनाही आहे. म्हणून अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा मूलस्वर एका वाक्यात व्यक्त करायचा झाला तर तो असा म्हणता येईल-
करुणेतून विद्रोहाकडे आणि विद्रोहातून परिवर्तनाकडे जाणारा हा साहित्यिक प्रवास आहे.
फुले–शाहू–आंबेडकरांच्या परिवर्तनवादी परंपरेशी नाते
अण्णाभाऊंच्या विचारांचा आणि साहित्याचा अभ्यास महाराष्ट्राच्या फुले–शाहू–आंबेडकरांच्या परिवर्तनवादी परंपरेच्या संदर्भाशिवाय पूर्ण होऊ शकत नाही. महात्मा ज्योतिराव फुले यांनी सामाजिक विषमता, जातिव्यवस्था आणि ज्ञानावरील मक्तेदारीला मूलभूत आव्हान दिले. त्यांनी शूद्र-अतिशूद्र आणि स्त्रियांच्या शिक्षणाचा प्रश्न सामाजिक परिवर्तनाच्या केंद्रस्थानी आणला. छत्रपती शाहू महाराजांनी सामाजिक न्याय, शिक्षण आणि प्रतिनिधित्वाची दारे बहुजनांसाठी खुली करण्याचा प्रयत्न केला. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी जातिव्यवस्थेच्या मुळावर प्रहार करून स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि न्याय या मूल्यांवर आधारित समाजव्यवस्थेची संकल्पना मांडली.अण्णाभाऊंच्या साहित्यामध्ये या परिवर्तनवादी विचारविश्वाशी संवाद साधणारी अनेक सूत्रे आढळतात. विशेषतः डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचा त्यांच्या मनावर खोल परिणाम झाला. बाबासाहेबांच्या संघर्षामध्ये अण्णाभाऊंना केवळ एका व्यक्तीचे नेतृत्व दिसत नव्हते; तर शतकानुशतके सामाजिक अपमान सहन करणाऱ्या माणसाला स्वाभिमानाने उभे करण्याची मुक्तीची दिशा दिसत होती.
“जग बदल घालुनी घाव, सांगूनि गेले मज भीमराव” या गीतामधून त्यांनी बाबासाहेबांच्या परिवर्तनवादी भूमिकेला दिलेली आदरांजली व्यक्त होते.
अण्णाभाऊंनी बाबासाहेबांना केवळ महापुरुषाच्या प्रतिमेत बंदिस्त केले नाही. त्यांनी बाबासाहेबांच्या विचारातील स्वाभिमान, मुक्ती, सामाजिक न्याय आणि परिवर्तनाची आकांक्षा आपल्या साहित्यिक संवेदनांमध्ये सामावून घेतली.
आंबेडकरी आणि मार्क्सवादी विचारांचा संगम?
अण्णाभाऊंच्या विचारांचे मूल्यमापन करताना एक प्रश्न वारंवार उपस्थित केला जातो-अण्णाभाऊ आंबेडकरी होते की मार्क्सवादी? परंतु अण्णाभाऊंच्या व्यापक विचारविश्वाला एका चौकटीत बंदिस्त करणारा हा प्रश्नच त्यांच्या साहित्याची व्याप्ती कमी करणारा ठरू शकतो. मुंबईत आल्यानंतर कामगारांचे जीवन त्यांनी जवळून अनुभवले. कामगार चळवळीचा आणि साम्यवादी विचारांचा त्यांच्यावर प्रभाव पडला. १९३६ मध्ये कॉ. श्रीपाद अमृत डांगे यांच्या प्रभावाखाली ते कम्युनिस्ट पक्षाच्या कार्यात सक्रिय झाले, अशी नोंद मराठी विश्वकोशात आढळते. दुसरीकडे त्यांच्या विचारविश्वावर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या सामाजिक मुक्तीच्या विचारांचेही संस्कार झाले होते. म्हणून अण्णाभाऊंच्या साहित्याचे वाचन करताना जात आणि वर्ग या दोन्ही प्रश्नांना एकत्रितपणे समजून घेणे आवश्यक आहे.
भारतीय समाजातील शोषण केवळ आर्थिक नाही आणि ते केवळ जातीयही नाही. जातव्यवस्था माणसाची सामाजिक प्रतिष्ठा, श्रमाचे मूल्य, संधी आणि मानवी अधिकार यांना प्रभावित करते; तर आर्थिक विषमता श्रम, संपत्ती आणि उत्पादनसंबंधांतील असमानतेशी जोडलेली आहे.
अण्णाभाऊंच्या साहित्यामध्ये या दोन्ही वास्तवांचे प्रतिबिंब दिसते. म्हणून त्यांना एका विचारधारेच्या चौकटीत बंदिस्त करण्याऐवजी शोषित-वंचितांच्या मुक्तीच्या व्यापक परिवर्तनवादी प्रवाहातील लेखक म्हणून समजून घेणे अधिक योग्य ठरते.
फकीरा’ : अन्यायाविरुद्धच्या बंडाचे प्रतीक
अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा विचार ‘फकीरा’शिवाय अपूर्ण आहे. ‘फकीरा’ ही केवळ कादंबरी नाही; ती अन्यायाविरुद्ध उभ्या राहणाऱ्या माणसाच्या स्वाभिमानाची आणि प्रतिकाराची साहित्यिक अभिव्यक्ती आहे. अण्णाभाऊंच्या नायकांना परिस्थितीने मोडून काढलेले नाही. उलट परिस्थितीच त्यांच्या मनात प्रतिकाराची ऊर्जा निर्माण करते. भूक, दारिद्र्य, अन्याय आणि सत्तेच्या दडपशाहीविरुद्ध उभा राहणारा माणूस ‘फकीरा’मध्ये केवळ व्यक्तिरेखा राहत नाही; तो सामूहिक प्रतिकाराचे प्रतीक बनतो. ‘फकीरा’चे वाचन म्हणजे केवळ एका कथानकाचा मागोवा घेणे नाही. ते अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याच्या माणसाच्या नैतिक अधिकाराचे वाचन आहे. अण्णाभाऊंच्या साहित्यामध्ये माणुसकी, सत्प्रवृत्ती, संघर्ष आणि स्वाभिमान यांना विशेष महत्त्व आहे. म्हणूनच त्यांच्या साहित्याचा विद्रोह हा विध्वंसासाठीचा विद्रोह नाही; तो अन्याय नष्ट करून न्याय्य समाजव्यवस्थेच्या निर्मितीसाठीचा विद्रोह आहे.
डफातील आवाज : शाहिरीची परिवर्तनवादी ताकद
अण्णाभाऊंच्या हातातील डफ हा केवळ मनोरंजनाचा डफ नव्हता. तो जनजागृतीचा आवाज होता. शाहीर हा त्यांच्या दृष्टीने लोकांच्या मनातील अस्वस्थतेला शब्द देणारा आणि सामाजिक वास्तवाला आवाज देणारा कलाकार होता. म्हणूनच त्यांनी पारंपरिक तमाशाला आधुनिक लोकनाट्याचे रूप देण्याचा प्रयत्न केला. ‘अकलेची गोष्ट’, ‘देशभक्त घोटाळे’, ‘शेटजींचे इलेक्शन’, ‘बेकायदेशीर’, ‘पुढारी मिळाला’, ‘लोकमंत्र्यांचा दौरा’ यांसारख्या लोकनाट्यांमधून त्यांनी सामाजिक आणि राजकीय प्रश्न लोकभाषेत मांडले. त्यांच्या शाहिरीत विनोद होता, उपरोध होता, लय होती, मनोरंजन होते; परंतु त्यामागे सामाजिक प्रश्नांची तीव्र जाणीव होती.
आजच्या भाषेत सांगायचे झाले तर अण्णाभाऊंनी लोककलेला जनसंवादाचे आणि जनजागृतीचे माध्यम बनविले. त्यांच्या कलेचा उद्देश केवळ टाळ्या मिळविणे नव्हता; तर विचार जागविणे हा होता.
संयुक्त महाराष्ट्राच्या चळवळीत अण्णाभाऊ
अण्णाभाऊंच्या सामाजिक बांधिलकीचा आणखी एक महत्त्वाचा अध्याय म्हणजे संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ. संयुक्त महाराष्ट्राची चळवळ ही केवळ भाषिक राज्याच्या मागणीपुरती मर्यादित राहिली नाही. ती महाराष्ट्राच्या व्यापक जनतेच्या राजकीय, सांस्कृतिक आणि सामाजिक अस्मितेची चळवळ बनली. कामगार, शेतकरी, मध्यमवर्ग, विचारवंत आणि विविध सामाजिक घटक या आंदोलनात सहभागी झाले. शाहीर अमर शेख, अण्णाभाऊ साठे आणि इतर शाहिरांनी महाराष्ट्रभर फिरून या चळवळीला लोकशक्तीचा आवाज दिला. अण्णाभाऊंनी ‘महाराष्ट्राची परंपरा’ हा पोवाडा लिहिला आणि ‘मुंबई कुणाची?’ या लोकनाट्याचे महाराष्ट्रभर प्रयोग केले. परंतु अण्णाभाऊंच्या महाराष्ट्राच्या कल्पनेचा अर्थ केवळ भौगोलिक सीमांमध्ये बंदिस्त नव्हता. त्यांच्या दृष्टीने महाराष्ट्र म्हणजे श्रमिकांचा, शेतकऱ्यांचा, कष्टकऱ्यांचा आणि वंचितांचा महाराष्ट्र होता. म्हणून अण्णाभाऊंच्या महाराष्ट्रवादात मातीबरोबर माणूस आणि प्रदेशाबरोबर श्रम जोडलेले दिसतात.
अण्णाभाऊंच्या साहित्यातील स्त्री
अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा अभ्यास करताना स्त्रीजीवनाकडे त्यांनी केलेले पाहणेही महत्त्वाचे ठरते. ग्रामीण आणि शहरी गरीब स्त्रीच्या आयुष्यातील श्रम, संघर्ष, सामाजिक बंधने, गरिबी, लैंगिक विषमता आणि स्वाभिमान यांचे चित्रण त्यांच्या साहित्यात येते. अण्णाभाऊंच्या स्त्री व्यक्तिरेखा केवळ पुरुषाच्या कथेला पुढे नेणाऱ्या दुय्यम व्यक्तिरेखा नाहीत. त्या स्वतःच्या अनुभवांसह, भावविश्वासह आणि संघर्षांसह उभ्या राहतात.
आजच्या काळात अण्णाभाऊंच्या साहित्याचे पुनर्वाचन करताना जात, वर्ग आणि लिंग या तीनही पातळ्यांवरील विषमतेचे विश्लेषण करता येते. त्यामुळे अण्णाभाऊंचे साहित्य आजही नव्या प्रश्नांच्या प्रकाशात वाचता येण्याची क्षमता ठेवते.
अभिजनांच्या चौकटीबाहेरची भाषा
अण्णाभाऊंच्या साहित्याचे एक मोठे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांची भाषा. ती कृत्रिम किंवा अभिजनांच्या अभिरुचीला खुश करणारी भाषा नव्हती. ती मातीची भाषा होती, श्रमाची भाषा होती, लोकांच्या जगण्याची भाषा होती. त्यांच्या भाषेत मराठी मातीचा रांगडेपणा आहे; पण त्याचबरोबर जिवंतपणा आणि लोभसपणाही आहे. त्यांच्या लेखनात अनुभवाची तीव्रता, नाट्यमयता आणि जीवनाचे प्रत्ययकारी चित्रण आढळते. अण्णाभाऊंच्या भाषेचे हे लोकशाहीकरण महत्त्वाचे आहे. ज्याला औपचारिक शिक्षणाची दारे जवळजवळ बंद होती, त्यानेच आपल्या अनुभवातून मराठी साहित्याच्या अभिव्यक्तीला एक नवा लोकाधार दिला. यातून एक महत्त्वाचा संदेश मिळतो-साहित्यनिर्मितीसाठी केवळ विद्यापीठाची पदवी आवश्यक नसते; जीवनाचे सूक्ष्म निरीक्षण, अनुभवाची खोली आणि सामाजिक वास्तवाची जाण हीदेखील ज्ञानाची मोठी विद्यापीठे असतात.
साहित्य : सौंदर्याबरोबर सामाजिक जबाबदारी
अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा पुरोगामी अर्थ समजून घ्यायचा असेल तर साहित्याच्या सामाजिक भूमिकेचा विचार करावा लागतो. साहित्य केवळ सौंदर्याचा अनुभव देण्यासाठी असते का? की ते समाजातील अन्यायाचे वास्तव दाखवू शकते? की ते वंचितांच्या वेदनांना आवाज देऊ शकते? की ते माणसाला प्रश्न विचारायला शिकवू शकते? अण्णाभाऊंच्या लेखनाने या प्रश्नांना आपल्या पद्धतीने उत्तर दिले. त्यांच्यासाठी साहित्य हे जीवनापासून वेगळे असलेले कल्पनारंजन नव्हते. ते जीवनाशी नाते जोडणारी सर्जनशील सामाजिक जबाबदारी होते. म्हणूनच त्यांच्या साहित्यामध्ये माणूस केंद्रस्थानी आहे.
अण्णाभाऊ : माणसाच्या प्रतिष्ठेचे लेखक
अण्णाभाऊंना एका विशिष्ट जातीत किंवा एका वर्गात बंदिस्त करणे म्हणजे त्यांच्या साहित्याची व्याप्ती कमी करणे होय. होय, ते दलित आणि वंचितांचे लेखक आहेत. होय, ते श्रमिकांचे लेखक आहेत. होय, त्यांच्या साहित्यामध्ये आंबेडकरी संवेदना आहेत. होय, त्यांच्या विचारविश्वावर साम्यवादी चळवळीचा प्रभाव आहे. परंतु या सर्व ओळखींच्या पलीकडे ते माणसाच्या प्रतिष्ठेचे लेखक आहेत. त्यांच्या साहित्यामध्ये जातीय अपमानाविरुद्ध संताप आहे; आर्थिक शोषणाविरुद्ध संघर्ष आहे; स्त्रीच्या जगण्याची जाणीव आहे; आणि माणूस म्हणून सन्मानाने जगण्याची आकांक्षा आहे. म्हणूनच अण्णाभाऊंची प्रतिमा एका समाजापुरती मर्यादित राहत नाही. ती सर्व शोषित, वंचित आणि श्रमिकांच्या मुक्तीची सांस्कृतिक प्रतिमा बनते.
पुढील पिढ्यांवरील प्रभाव
अण्णाभाऊंच्या लेखनाने पुढील दलित साहित्याला मोठी प्रेरणा दिली. त्यांच्या साहित्याने मराठीतील वंचितांच्या जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टी बदलण्यास हातभार लावला. त्यांच्यानंतरच्या साहित्यिक पिढ्यांनी जातीय विषमता, सामाजिक बहिष्कार, दारिद्र्य, श्रम आणि स्वाभिमान यांना अधिक ठामपणे साहित्याच्या केंद्रस्थानी आणले. अण्णाभाऊंचे साहित्य एका व्यक्तीच्या लेखनापुरते मर्यादित राहिले नाही. त्याने एक साहित्यिक संवेदना आणि सामाजिक जाणिवेची परंपरा निर्माण केली. त्यांच्या साहित्याचे विविध भारतीय तसेच परकीय भाषांमध्ये भाषांतर झाले. यावरून त्यांच्या साहित्याचा आशय केवळ एका प्रदेशापुरता मर्यादित नसून मानवी जगण्याच्या सार्वत्रिक प्रश्नांशी जोडलेला असल्याचे स्पष्ट होते.
जयंती : उत्सवापेक्षा आत्मपरीक्षणाचा दिवस
आज आपण अण्णाभाऊंची जयंती मोठ्या उत्साहात साजरी करतो. त्यांच्या प्रतिमेला हार घालतो, घोषणा देतो, व्याख्याने आयोजित करतो. हे आवश्यक आहे; पण ते पुरेसे नाही. जयंती ही केवळ स्मरणाची तारीख न राहता आत्मपरीक्षणाची संधी झाली पाहिजे. एक प्रश्न स्वतःला विचारला पाहिजे- अण्णाभाऊंचे साहित्य आपण खरोखर वाचतो का? ज्या समाजाच्या तळातून अण्णाभाऊ आले, त्या समाजातील आजच्या पिढीच्या शिक्षणाचा प्रश्न आपण सोडवतो का? ज्या श्रमिकांच्या हातावर पृथ्वी उभी आहे, त्या श्रमिकांच्या श्रमाला आपण प्रतिष्ठा देतो का? जातीय भेदभावाविरुद्ध आपण खरोखर उभे राहतो का? स्त्रीच्या सन्मानासाठी आपली मानसिकता बदलण्याची तयारी आहे का? संविधानातील स्वातंत्र्य, समता, बंधुता आणि न्याय ही मूल्ये आपण प्रत्यक्ष जीवनात उतरवतो का? हे प्रश्न अण्णाभाऊंच्या जयंतीनिमित्त विचारणे आवश्यक आहे. कारण अण्णाभाऊंच्या नावाचा जयघोष करणे सोपे आहे; अण्णाभाऊंच्या विचारानुसार जगणे कठीण आहे.
आजच्या काळातील अण्णाभाऊ
तंत्रज्ञानाने जगाचा चेहरामोहरा बदलला आहे. मोबाईल, इंटरनेट, कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि डिजिटल अर्थव्यवस्था यामुळे मानवी जीवनात मोठे परिवर्तन घडले आहे. परंतु या आधुनिकतेच्या पाठीमागे आजही लाखो श्रमिकांचे घामाचे थेंब आहेत.
आजही शेतकरी कर्ज, बाजारपेठ आणि हवामानाच्या संकटांशी झुंजतो आहे. असंघटित कामगार सामाजिक सुरक्षेपासून वंचित आहेत. स्थलांतरित मजूर असुरक्षित जीवन जगतात. जातीय भेदभावाच्या घटना घडत आहेत. शिक्षण आणि रोजगाराच्या संधींमध्ये विषमता आहे. स्त्रियांना समानतेसाठी संघर्ष करावा लागत आहे. म्हणून अण्णाभाऊ कालबाह्य झालेले नाहीत. अण्णाभाऊ आजही आपल्याला प्रश्न विचारतात. श्रम करणारा माणूस उपेक्षित का? जात माणसाच्या प्रतिष्ठेचे मापदंड का? शिक्षणावर काहींची मक्तेदारी का? संपत्ती आणि संधींचे असमान वाटप का? माणसाला माणूस म्हणून जगण्यासाठी अजूनही संघर्ष का करावा लागतो? या प्रश्नांची उत्तरे शोधताना अण्णाभाऊंचे साहित्य आजही आपल्याला दिशा देते.
अण्णाभाऊंच्या वारशाचा खरा अर्थ
अण्णाभाऊंचा वारसा म्हणजे केवळ त्यांची पुस्तके प्रकाशित करणे किंवा त्यांच्या स्मृती जतन करणे नव्हे. त्यांचा वारसा म्हणजे- वंचितांच्या बाजूने उभे राहणे. श्रमाला प्रतिष्ठा देणे. जातीय अन्यायाला प्रश्न विचारणे. स्त्री-पुरुष समानतेचा आग्रह धरणे. शिक्षणाचा प्रसार करणे. संविधानिक मूल्यांची जपणूक करणे. लोककलेचा वापर जनजागृतीसाठी करणे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे- माणसाला माणूस म्हणून जगण्याचा अधिकार मान्य करणे.
अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा वारसा जिवंत ठेवायचा असेल, तर त्यांच्या पुस्तकांना कपाटात ठेवून चालणार नाही; ती पुस्तकं समाजाच्या हातात गेली पाहिजेत. त्यांच्या नावाने व्याख्याने झाली पाहिजेत; पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्यांच्या साहित्यावर वाचन, चर्चा, चिंतन आणि कृती झाली पाहिजे. एका समाजाचे नव्हे, परिवर्तनाचे प्रतीक अण्णाभाऊंच्या प्रतिमेकडे पुरोगामी विचारवंतांच्या नजरेतून पाहिले तर ते केवळ एका जातसमूहाचे नायक म्हणून दिसत नाहीत. ते बहुजनांच्या आत्मसन्मानाचे प्रतीक आहेत. ते श्रमिकांच्या संघर्षाचे प्रतीक आहेत. ते दलित-वंचितांच्या मुक्तीच्या आकांक्षेचे प्रतीक आहेत. ते लोककलेच्या परिवर्तनवादी शक्तीचे प्रतीक आहेत. ते साहित्याच्या सामाजिक बांधिलकीचे प्रतीक आहेत. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे ते माणूसपणाच्या प्रतिष्ठेचे प्रतीक आहेत.
म्हणून अण्णाभाऊंच्या साहित्याला खरे अभिवादन म्हणजे त्यांच्या नावाने केवळ कार्यक्रम घेणे नव्हे; तर त्यांच्या साहित्याचा आशय आपल्या सामाजिक कृतीत आणणे.
आज त्यांच्या जयंतीनिमित्त आपण एक सामाजिक संकल्प करूया-
जात माणसापेक्षा मोठी मानणार नाही.
धर्म माणुसकीपेक्षा मोठा मानणार नाही.
सत्ता न्यायापेक्षा मोठी मानणार नाही.
संपत्ती श्रमापेक्षा मोठी मानणार नाही.
आणि कोणत्याही माणसाचा अपमान सहन करणार नाही.
अण्णाभाऊंच्या लेखणीने तळागाळातील माणसाला आवाज दिला. त्यांच्या डफाने जनतेला जागवले. त्यांच्या साहित्याने शोषणाच्या रचनेवर प्रश्नचिन्ह उभे केले आणि त्यांच्या जीवनाने प्रतिकूल परिस्थितीतही संघर्ष करण्याची प्रेरणा दिली. म्हणून अण्णाभाऊंची जयंती ही केवळ स्मरणाची नव्हे, तर विचारांची, आत्मपरीक्षणाची आणि परिवर्तनाची जयंती झाली पाहिजे.
अण्णाभाऊंच्या वारशाची आजची दिशा
अण्णाभाऊंना खरे समजून घ्यायचे असेल तर त्यांच्या पुतळ्याकडे पाहण्यापेक्षा त्यांच्या पुस्तकांकडे पाहावे. त्यांना खरे अभिवादन करायचे असेल तर केवळ घोषणा देण्यापेक्षा त्यांच्या विचारांवर चर्चा करावी. त्यांचा वारसा पुढे न्यायचा असेल तर त्यांच्या नावाने उत्सव साजरा करण्याबरोबरच वंचित मुलांच्या हातात पुस्तक, श्रमिकांच्या हातात सन्मान आणि प्रत्येक माणसाच्या जीवनात समतेचा अधिकार देण्यासाठी काम केले पाहिजे. कारण अण्णाभाऊंचा संघर्ष एका व्यक्तीचा नव्हता. तो संघर्ष होता- माणसाला माणूस म्हणून जगविण्याचा. आणि म्हणूनच अण्णाभाऊ आजही जिवंत आहेत-
शेतकऱ्याच्या घामात,
कामगाराच्या श्रमात,
वंचितांच्या संघर्षात,
दलितांच्या स्वाभिमानात,
स्त्रीच्या मुक्तीच्या आकांक्षेत,
तरुणांच्या विद्रोही प्रश्नांत,
आणि समतेच्या स्वप्नात.
अण्णाभाऊंच्या शब्दांचा अर्थ आजही एकच आहे- जग बदलायचे असेल तर तळहातावरच्या श्रमाला, डोक्यातील विचाराला आणि मनातील माणुसकीला परिवर्तनाची दिशा द्यावी लागेल.
त्यासाठी प्रस्थापितांच्या वळचणीला जाऊन समानतेचे स्वप्न सत्यात उतरणार नाही. ज्या सामाजिक-राजकीय शक्तींनी विषमता, जातीय उतरंड आणि शोषणाच्या व्यवस्थेला पोसले, त्यांच्या वारसदारांवर आंधळेपणाने विश्वास ठेवून वंचितांच्या मुक्तीचे स्वप्न साकार होणार नाही. परिवर्तनाचा मार्ग हा विवेकाचा, संघटनेचा आणि संघर्षाचा मार्ग आहे. परंतु हा संघर्ष केवळ घोषणांचा नसावा. तो विचारांचा असावा, संघटनेचा असावा, संविधानिक मूल्यांचा असावा आणि माणूसपणाच्या प्रतिष्ठेसाठी असावा.
आपल्या समूहात फूट पाडणाऱ्या प्रवृत्ती ओळखून, अंतर्गत मतभेदांना संवादातून सामोरे जात, व्यापक सामाजिक ऐक्य निर्माण करूनच परिवर्तनाचा लढा पुढे नेता येईल. कारण वंचितांच्या संघर्षाची खरी ताकद त्यांच्या संख्येत नसते; ती त्यांच्या एकजुटीत, विवेकात आणि सामूहिक संघर्षाच्या जिद्दीत असते. अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा खरा संदेशही याच ठिकाणी आपल्याला भिडतो-ज्यांच्या हातांनी समाज उभा राहतो, त्या हातांना सत्ता, सन्मान, शिक्षण आणि समानतेचा अधिकार मिळाल्याशिवाय परिवर्तन पूर्ण होत नाही. म्हणून अण्णाभाऊंच्या जयंतीनिमित्त त्यांना अभिवादन करताना केवळ त्यांची प्रतिमा डोळ्यांसमोर ठेवू नये; तर त्यांच्या लेखणीने उपस्थित केलेले प्रश्न आपल्या काळाच्या आरशात पाहावेत.
आजही जर एखाद्या मुलाला जात सांगून कमी लेखले जात असेल, एखाद्या श्रमिकाच्या श्रमाला प्रतिष्ठा नसेल, एखाद्या स्त्रीला समानतेपासून वंचित केले जात असेल, एखाद्या वंचिताला शिक्षणाच्या संधीपासून दूर ठेवले जात असेल, तर अण्णाभाऊंचा प्रश्न अद्याप जिवंत आहे. आणि जोपर्यंत हा प्रश्न जिवंत आहे, तोपर्यंत अण्णाभाऊंची लेखणीही जिवंत आहे. अण्णाभाऊंची जयंती म्हणजे त्यांच्या स्मृतीला हार घालण्याचा दिवस नाही. ती त्यांच्या विचारांना आपल्या कृतीत उतरवण्याची प्रतिज्ञा करण्याचा दिवस आहे.
लोकशाहीर साहित्यरत्न अण्णाभाऊ साठे यांना जयंतीनिमित्त विनम्र अभिवादन!
जय ज्योती! जय भीम! जय संविधान!
— आयु. सोमीनाथ पोपट घोरपडे
संस्कार सचिव
भारतीय बौद्ध महासभा, सातारा जिल्हा पूर्व
मोबाईल नं : 9284658690
