आषाढी वारी, भगवान बुद्धांचा धम्म आणि वर्षावास : समता, करुणा व माणुसकीचा अखंड प्रवास
– आयु. महावीर भालेराव समाज प्रबोधनकार भारतीय बौद्ध महासभा, शाखा फलटण तालुक्याचे माजी अध्यक्ष व बौद्धाचार्य
फलटण : महाराष्ट्राची सांस्कृतिक ओळख सांगणाऱ्या परंपरांमध्ये आषाढी वारीला अनन्यसाधारण स्थान आहे. वारी म्हणजे केवळ पंढरपूरची यात्रा नव्हे; ती समतेची, बंधुभावाची, सेवाभावाची, संयमाची आणि सामूहिक जीवनशैलीची लोकविद्यापीठ आहे. शेकडो वर्षांपासून लाखो वारकरी आळंदी, देहू, त्र्यंबकेश्वर, पैठण, शेगाव आणि महाराष्ट्राच्या कानाकोपऱ्यातून पायी चालत पंढरपूरकडे निघतात. टाळ-मृदुंगाचा गजर, अभंगांचे सूर आणि “ज्ञानोबा-तुकोबा”चा जयघोष करत ते विठ्ठलाच्या भेटीसाठी चालतात. वारीचा हा प्रवास श्रद्धेचा असला तरी त्याहून मोठा तो माणुसकीचा प्रवास आहे.
वारीत श्रीमंत-गरीब, स्त्री-पुरुष, शेतकरी, कामगार, विद्यार्थी, अधिकारी, दलित, बहुजन, ब्राह्मण, मुस्लीम, ख्रिश्चन, बौद्ध अशा विविध समाजघटकांतील लोक सहभागी होतात. दिंडीत सर्वांना समान स्थान असते. एकत्र चालणे, एकत्र भोजन करणे, एकमेकांची सेवा करणे, आजारी वारकऱ्याची काळजी घेणे ही वारीची संस्कृती आहे. म्हणूनच वारी ही समतेची चालती-बोलती प्रयोगशाळा आहे.
“ना जातीचा, ना पातीचा; माणूस हवा फक्त भारतभूमीच्या मातीचा” हा विचार वारीच्या प्रत्येक पावलात अनुभवायला मिळतो.
याच समतेचा अधिक व्यापक आणि तात्त्विक पाया आपल्याला भगवान गौतम बुद्धांच्या धम्मात दिसतो. इ.स.पूर्व सहाव्या शतकात भगवान बुद्धांनी जन्माधारित श्रेष्ठत्वाला नाकारून कर्म, शील, प्रज्ञा आणि करुणा यांना महत्त्व दिले. त्यांनी सांगितले की मनुष्य जन्माने श्रेष्ठ नसतो; तो आपल्या आचरणाने श्रेष्ठ ठरतो.
पाली धम्मपदातील अमर वचन आहे-
“न हि वेरेन वेरानि सम्मन्ति इध कुदाचनं। अवेरेन च सम्मन्ति, एसो धम्मो सनन्तनो॥”
द्वेषाने द्वेष कधीच संपत नाही; मैत्री आणि करुणेनेच तो संपतो.
आजच्या संघर्षमय समाजात ही शिकवण अधिक आवश्यक वाटते.
तसेच धम्मपदात बुद्ध म्हणतात-
“सब्बपापस्स अकरणं, कुसलस्स उपसम्पदा। सचित्तपरियोदपनं, एतं बुद्धान सासनं॥”
वाईटाचा त्याग, चांगल्याचा स्वीकार आणि मनाची निर्मळता-हीच बुद्धांची शिकवण आहे.
हीच वर्षावासाची खरी व्याख्या आहे.
भगवान बुद्धांनी मैत्रीभावाची प्रार्थना करत म्हटले-
“सुखिनो वा खेमिनो होन्तु, सब्बे सत्ता भवन्तु सुखितत्ता.”
म्हणजेच-
“सर्व प्राणी सुखी होवोत, सुरक्षित राहोत आणि सर्वांचे कल्याण होवो.”
ही प्रार्थना कोणत्याही एका धर्मापुरती मर्यादित नसून संपूर्ण विश्वासाठी आहे.
भगवान बुद्धांनी भिक्खूंना वर्षातील बहुतांश काळ धम्मप्रचारासाठी भ्रमण करण्यास सांगितले होते. परंतु पावसाळ्यात भ्रमणामुळे नव्याने उगवलेल्या वनस्पतींचे, लहान जीवांचे नुकसान होऊ लागले आणि प्रवासही कठीण झाला. त्यामुळे पावसाळ्यात तीन महिने एका ठिकाणी राहून ध्यान, अध्ययन, आत्मपरीक्षण आणि धम्मप्रचार करण्याची वर्षावास परंपरा सुरू झाली. आजही भारतासह श्रीलंका, थायलंड, म्यानमार, कंबोडिया आणि इतर बौद्ध देशांत ही परंपरा जपली जाते.
वर्षावास हा केवळ भिक्खूंचाच कार्यक्रम नाही; तो प्रत्येक उपासकासाठी आत्मपरीक्षणाचा उत्सव आहे. मनातील लोभ, द्वेष, मत्सर, अहंकार आणि अंधश्रद्धा दूर करून करुणा, मैत्री, समता आणि विवेक स्वीकारण्याचा संकल्प म्हणजे वर्षावास.
महाराष्ट्रातील संतपरंपरेनेही याच मूल्यांचा पुरस्कार केला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात-
“जे का रंजले गांजले त्यासी म्हणे जो आपुले। तोचि साधू ओळखावा, देव तेथेचि जाणावा॥”
संत तुकारामांचा हा अभंग बुद्धांच्या करुणाधर्माशी पूर्णपणे सुसंगत आहे.
तसेच-
“विष्णुमय जग वैष्णवांचा धर्म। भेदाभेद भ्रम अमंगळ॥”
हा अभंग भेदभावापलीकडे जाऊन समतेची शिकवण देतो.
वारकरी संतपरंपरेत बुद्धांचा उल्लेखही आढळतो. त्या काळातील धार्मिक समजुतीनुसार काही संतांनी बुद्धांना अवतारपरंपरेत स्थान दिले. यावरून महाराष्ट्रातील संतपरंपरेने भगवान बुद्धांच्या स्मृतीचा स्वीकार केला होता, हे दिसून येते. परंतु भगवान बुद्धांचा मूळ संदेश अवतारवादापेक्षा करुणा, समता, प्रज्ञा आणि विवेक यांचा आहे.
आज समाजाला वारीचीही गरज आहे आणि वर्षावासाचीही.
वारी आपल्याला एकत्र चालायला शिकवते.
बुद्धधम्म आपल्याला एकत्र जगायला शिकवतो.
वारी शरीराचा प्रवास आहे.
वर्षावास मनाचा प्रवास आहे.
वारीत विठ्ठल भेटतो.
धम्मात स्वतःचा शोध लागतो.
म्हणून मला विठ्ठलात बुद्धांची करुणा दिसते आणि बुद्धांच्या धम्मात वारीची समता दिसते. या दोन परंपरांचा समान धागा म्हणजे माणुसकी.
आज भारताला मंदिरांपेक्षा मनांची, वादांपेक्षा संवादाची, द्वेषापेक्षा मैत्रीची आणि भेदभावापेक्षा समतेची गरज आहे. हीच वारीची शिकवण आहे आणि हाच बुद्धांचा धम्म आहे.
चला, या वर्षावासात आपण त्रिशरण, पंचशील, करुणा, समता आणि विवेक यांचा स्वीकार करून मानवतेची वारी अखंड सुरू ठेवूया.
बुद्धं सरणं गच्छामि। धम्मं सरणं गच्छामि। संघं सरणं गच्छामि।
