19 मार्च 26 रोजी (या वर्षीही) मला अन्नत्याग/उपवास करणे भाग पडले आहे. कारण या वर्षीही महाराष्ट्रात दोन हजाराहून अधिक शेतकऱ्यांनां आत्महत्या करणे भाग पडले आहे. त्या थांबविण्यात मी कमी पडलो. सरकारकडून शेतकरीविरोधी कायदे रद्द करून घेणे या वर्षीही जमले नाही. या आत्महत्यांची सर्वस्वी जबाबदारी सरकारची आहे. पण सरकारला लाज वाटत नाही. सरकार कोडगे झाले आहे. सरकार मारेकरी असल्यामुळे त्याला शेतकरी मेल्याचे दुःख होत नाही. मी चळवळीतला कार्यकर्ता आहे. अजुनही माझ्या संवेदना जाग्या आहेत. निरपराध माणसाची पावले मरणाकडे जाताना पाहून माझे मन कासावीस होते. मरणाकडे जाणारी पावले मला थांबावता येत नाहीत, ही जाणीव मला अस्वस्थ करते. असाह्यतेची जाणीव करून देते. या जाणीवतून मला अन्नत्याग / उपवास करावा लागतो. 19 मार्च 2017ला मी असा उपवास करण्याचे ठरवले. त्यास संतोष अरसोड सारख्या अनेक मित्रांनी पाठिंबा दिला. महागावला अनेक मान्यवर माझ्या सोबत उपोषणाला बसले होते. त्यानंतर दरवर्षी 19 मार्चला अन्नत्याग/उपवास होत आहे. लाखो लोक अन्नत्याग करतात. महाराष्ट्रात मोठ्या प्रमाणात, देशात काही प्रमाणात व अन्य देशातील किसानपुत्र काही प्रमाणात सहभागी होतात. या दिवसाला ‘शेतकरी सहवेदना दिवस’ असे नाव पडले. अन्नत्याग करून दिवस पालणारे हजारो कुटुंबे आहेत. या दहा वर्षात सरकारवर शेतकरी आत्महत्याचा साधा ओरखडा देखील उमटला नाही पण शेतकरी जीवनात मोठी उलथापालथ झाली आहे. मागच्या दहा वर्षाच्या काळात शेती हे एकमेव उत्पन्नाचे साधन असणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या झपाट्याने कमी झाली आहे. हा एक मोठा बदल आहे. माझ्याकडे अधिकृत आकडेबारी उपलब्ध नाही पण माझा नजरी-अंदाज असा आहे की, आज 85 टक्के ग्रामीण कुटुंबात शेतीबाह्य पैसा येऊ लागला आहे. शेती हे जळते घरी आहे, आपण निखाऱ्यावर चालत आयुष्य काढले असले तरी हे जळते आयुष्य लेकरांच्या वाट्याला येऊ नये याची जाणीव झाल्या बरोबर 1980 पासून शेतकऱ्यांनी आपल्या मुलांना शेतीतून बाहेर काढायला सुरुवात केली. हे शेतकऱ्यांचे उपजत शहाणपण होते. कोण्या नेत्याने सांगितले म्हणून त्यांनी हा मार्ग स्वीकारला नाही तर परिस्थितीने त्यांना हे शहाणपण दिले आहे. शहराच्या जवळच्या खेड्यात सक्तीच्या स्थलांतराचे प्रमाण खूप जास्त आहे. हे केवळ स्थलांतर नसून हे ‘महान व्यवसायांतर’ आहे. शेतीवरील अवलंबन कमी करनारी ही ऐतिहासिक घटना आहे. शेतकरी आत्महत्या कोणत्या कुटुंबात होतात? हे बारकाई ने पाहिले तर दिसून येते की 1) तो अत्यल्प भू धारक असतो 2) त्याचे एकमेव उत्पन्नाचे साधन शेती असते. शेतजमिनीच्या विखंडनाचे मुख्य कारण सीलिंग कायदा आहे. हा कायदा कायदेभंग सत्याग्रह करून मोडता येतो नाही. सरकारी कायद्यामुळे शेतीचे विखंडन शेतकरी थांबवू शकत नाही. तो कायदा सरकारच रद्द करू शकते. या ठिकाणी शेतकरी हतबल आहेत. पण ‘उत्पन्नाचे एकमेव साधन शेती राहता कामा नये’ यासाठी मात्र शेतकरी जीवाचा आटापिटा करू शकतात. तसा त्यांनी केला. 85 टक्के शेतकरी कुटुंबात आज शेतीबाह्य पैसा येऊ लागला आहे. याचा अर्थ त्या कुटुंबातील आत्महत्या टळली आहे. आज फक्त 15 टक्केच शेतकरी कुटुंबावर आत्महत्यांची तलवार लटकती आहे. शेतीवर अवलंबून असणाऱ्यांची संख्या घटली म्हणून आत्महत्या करणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या त्या प्रमाणात घटली का?तर तसे दिसून येत नाही. आत्महत्या करणाऱ्या शेतकऱ्यांची संख्या तेवढ्या प्रमाणात कमी झालेली दिसत नाही. आजच्या पेक्षा दुप्पट कुटुंबे जेंव्हा शेतीवर अवलंबून होती, तेंव्हा जेवढ्या आत्महत्या होत असत, जवळपास तेवढ्याच आत्महत्या आजही होत आहेत. याचा अर्थ, शेती आणि शेतकऱ्यांची परिस्थिती जास्त बिकट झाली आहे. काळोख अधिक गडद झाला आहे. वरील पार्श्वभूमीवर यंदाच्या 19 मार्चला अन्नत्याग करणे संयुक्तिक ठरते म्हणून मी हा उपवास करण्याचे ठरवले आहे. 2017ला पहिला अन्नत्याग / उपवास मी चिलगव्हाण (दिवंगत साहेबराव करपे यांचे गाव) येथे सुरु केला होता. या वर्षी म. फुले यांच्या भावानी पेठ, पुणे येथील वाड्यात असणार आहे. वरील सर्व परिस्थितीचा विचार करून मी 19 मार्चला अन्नत्याग करून आत्महत्या केलेल्या तमाम शेतकऱ्यांनां श्रद्धां्धांजली अर्पण करणार आहे आणि शेतकरी स्वातंत्र्यासाठी शेतकरीविरिद्धी कायदे रद्द करण्याचा निर्धार करणार आहे. तुमचे तुम्ही ठरवा.



Source link

Source link

बुधवारची सकाळ होती. त्या लोकल ट्रेनच्या खिडकीच्या सीटवर 20-25 वर्षांचा एक तरुण बसला होता. तिसऱ्या सीटवर एक मध्यमवयीन महिला डोळे मिटून बसली होती. एसीचा आवाज येत होता. मी पुढच्या सीटवर होतो. ट्रेनमध्ये फारशी गर्दी नव्हती. मी आजूबाजूला पाहत होतो. विचार करत होतो की या एसी लोकल ट्रेनमध्ये गर्दी का नाही? त्या तरुणाचे जग त्याच्या स्मार्टफोन स्क्रीनपुरते मर्यादित होते. त्याच्या मोबाइल फोनवर एक व्हायरल कॉमेडी चालू होती आणि त्याच्याकडे हेडफोन नव्हता. व्हिडिओ खूप जोरदार असल्याने त्याने आवाज वाढवला. कॉमेडीतील मोठे, अतिरंजित हास्य तेथील रिकामी जागा जणू भरून काढत होते. त्यामुळे ट्रॅकचा लयबद्ध आवाज कमी झाला. मध्यमवयीन महिला झोपण्याचा प्रयत्न करत होती. पण सीटच्या कडक प्लास्टिकमुळे तिचे डोके स्थिरावत नव्हते. कदाचित ती घरातील कामे पूर्ण करण्यासाठी लवकर उठली असेल. ती ऑफिसमध्ये तिच्या पहिल्या शिफ्टला जात असावी. तरुणाच्या फोनवरील रेकॉर्ड केलेले हास्य जोरात वाढत गेले, तेव्हा तिच्या पापण्या आश्चर्याने फडफडत होत्या. तिचा चेहऱ्यावर सुरकुत्या पडत होत्या. पण त्या तरुणाने काहीच लक्ष दिले नाही. तो त्याच्या “खाजगी साम्राज्यात’ होता. तेथे त्याला मिळणारे मनोरंजन त्याच्यासाठी सर्वस्व होते.
अशा जगात आपले स्वागत आहे. अनेक लोकांनी सार्वजनिक जागा ‘खासगी साम्राज्य’ म्हणून गृहीत धरल्या आहेत. माझ्यासारख्या लोकांसाठी ही नवीन साम्राज्ये आधुनिक जीवनात “सहानुभूतीचा अभाव’ प्रकट करतात – येथे वैयक्तिक सोय अनेकदा सामूहिक प्रतिष्ठेपेक्षा जास्त असते. मी माझा लॅपटॉप उघडला. वरील परिच्छेद टाइप केला आणि त्याला त्याचा फोन शांत करण्यास सांगितले. कारण मला ऑफिसचे काम करायचे होते. कदाचित त्याला राग आला असेल. तो उठला आणि पुढच्या डब्यात गेला. मग ती महिला 20 मिनिटे शांत झोपली. शेवटच्या स्टेशनच्या पाच मिनिटे आधी ती उठली आणि माझ्या मदतीबद्दल माझे आभार मानले. यामुळे मला गेल्या आठवड्यात आलेल्या युनायटेड एअरलाइन्सच्या एका प्रेस रिलीजची आठवण झाली. एअरलाइनने एक नवीन नियम जारी केला आहे. त्यामुळे काही प्रवासी नाराज आहेत. त्यात म्हटले आहे की हेडफोनशिवाय ऑडिओ ऐकल्यास विमानातून उतरावे लागेल. एअरलाइनकडे आधीपासूनच “हेडफोन धोरण’ होते. परंतु आता त्यांनी त्यांच्या “कॅरिज करार’ मध्ये सुधारणा केली आहे – त्यानुसार प्रवाशांनी पाळलेले विमान नियम – स्पष्टपणे नमूद केले आहे की “हेडफोनशिवाय ऑडिओ किंवा व्हिडिओ सामग्री ऐकणाऱ्या प्रवाशांना खाली उतरवले जाईल किंवा चढण्यास नकार दिला जाईल.’ आम्ही नेहमीच आमच्या ग्राहकांना हेडफोन घालण्यास प्रोत्साहित करतो – आणि आमची वाय-फाय मार्गदर्शक तत्त्वे आम्हाला याची आठवण करून देतात, असे एअरलाइनचे प्रवक्ते जोश फ्रीड यांनी स्पष्ट केले. नर्मदापुरम ते भोपाळ, चंदीगड ते सिमला, जयपूर ते जोधपूर किंवा रायपूर ते भिलाई अशी कोणतीही ट्रेन घ्या आणि तुम्हाला नक्कीच असे काही प्रवासी भेटतील. इतरांच्या शांततेवर आपला हक्क असल्याचे समजतात. त्यांना वाटते की त्यांचा स्वतःचा आनंद इतरांच्या शांतीपेक्षा जास्त महत्त्वाचा आहे. दरम्यान, पूर्वेकडील भागात राऊरकेला ते भुवनेश्वरसारख्या ठिकाणी गेल्यास सहानुभूतीचा अभाव केवळ आवाजांपुरता मर्यादित नाही, तो शारीरिकदृष्ट्यादेखील स्पष्ट आहे. प्रवाशांनी शेंगदाण्यांचे कवच फेकणे सामान्य आहे. यातून घरकाम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांची मोठी गैरसोय होते. देशात एलपीजी सिलिंडरच्या संभाव्य कमतरतेमुळे रेल्वे केटरिंग सेवा तात्पुरते अन्न आणि पेये बंद करू शकते. तसे झाले तर आम्हाला स्वतःचे अन्न आणावे लागेल. पण कचऱ्याची योग्य प्रकारे विल्हेवाट लावणे आणि आपल्या मागे साफसफाई करण्यासाठी येणाऱ्या अदृश्य हाऊसकीपिंग कर्मचाऱ्यांचा आदर करणे ही आपली जबाबदारी आहे. फंडा असा की- खऱ्या सहानुभूतीसाठी नैतिक कल्पनाशक्तीची आवश्यकता असते. त्यामुळे आपल्याला अदृश्यपणे किंवा पडद्यामागे काम करणाऱ्या अनेक लोकांना पाहता येते. एखाद्याला आवश्यक असलेल्या शांततेसाठी किंवा आपण फेकलेला कचरा साफ करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांचेही स्मरण असू द्यावे.



Source link