सचिन शंकर काकडे : संघर्षाला सामोरे जात विद्यार्थी घडविणारा शिक्षक ;प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त भावपूर्ण आदरांजली

सचिन शंकर काकडे : संघर्षाला सामोरे जात विद्यार्थी घडविणारा शिक्षक ;प्रथम स्मृतिदिनानिमित्त भावपूर्ण आदरांजली

साहस Times :- काही माणसे आपल्या आयुष्यात येतात आणि त्यांच्या सहवासाचा काळ कितीही अल्प असला तरी त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा ठसा मनावर कायमचा उमटतो. त्यांच्या जाण्यानंतर त्यांची उणीव जाणवतेच; परंतु त्याहून अधिक प्रकर्षाने जाणवते ती त्यांनी मागे ठेवलेली माणुसकी, विचारांची शिदोरी आणि कार्याची परंपरा. कालकथित सचिन शंकर काकडे सर हे अशाच व्यक्तिमत्त्वांपैकी एक होते. त्यांच्या प्रथम स्मृतिदिनी त्यांच्या संघर्षमय जीवनप्रवासाचे आणि शिक्षक म्हणून त्यांनी केलेल्या समर्पित कार्याचे स्मरण करताना त्यांच्या स्मृतीला भावपूर्ण आदरांजली वाहावीशी वाटते.

सचिन शंकर काकडे यांचा जन्म ११ ऑगस्ट १९८० रोजी फलटण येथे श्री. शंकर गणपत काकडे यांच्या परिवारात झाला. चार मुलींनंतर जन्माला आलेला सचिन हा घरातील सर्वांचा अत्यंत लाडका होता. लहानपणापासूनच चुणचुणीत, मनमिळावू, संवेदनशील आणि अभ्यासात हुशार असलेल्या सचिनने आपल्या स्वभावाने आणि गुणवत्तेने कुटुंबीयांचे प्रेम संपादन केले. त्यांचे प्राथमिक शिक्षण फलटण एज्युकेशन सोसायटीच्या प्राथमिक विद्याभवन, म्हणजेच बाजारी मास्तरांच्या शाळेत झाले. त्यानंतर मुधोजी हायस्कूल, फलटण येथे माध्यमिक शिक्षण पूर्ण करून त्यांनी मुधोजी महाविद्यालयातून अकरावी-बारावीचे शिक्षण घेतले. बारावीच्या परीक्षेत मागासवर्गीय प्रवर्गातून प्रथम क्रमांक मिळवून त्यांनी आपल्या शैक्षणिक गुणवत्तेची प्रचिती दिली. पुढे रयत शिक्षण संस्थेच्या माध्यमातून सातारा येथे डी.एड.चे शिक्षण पूर्ण करून त्यांनी अध्यापन क्षेत्रात प्रवेश केला.

डी.एड.नंतर सोमवार पेठेतील एका शिक्षण संस्थेत त्यांनी अध्यापनास सुरुवात केली. त्यानंतर रयत शिक्षण संस्थेच्या लोणंद येथील विद्यालयातही त्यांनी शिक्षक म्हणून सेवा बजावली. पुढे जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळा, आळजापूर येथे त्यांची नियुक्ती झाली. गणेशेरी, निरगुडी येथे कार्यरत असतानाही त्यांनी आपल्या अध्यापनातून विद्यार्थ्यांशी असलेले नाते अधिक दृढ केले. शिक्षक म्हणून त्यांची ओळख केवळ पाठ्यपुस्तक शिकविणाऱ्या व्यक्तीची नव्हती. ते उपक्रमशील आणि प्रयोगशील शिक्षक होते. शिक्षणात सतत काहीतरी नवीन करण्याची, नवीन उपक्रम सुरू करण्याची, प्रयोग करण्याची आणि विद्यार्थ्यांमध्ये शिकण्याची उत्सुकता निर्माण करण्याची त्यांची धडपड असायची. विद्यार्थ्यांनी केवळ परीक्षा उत्तीर्ण व्हावे एवढीच त्यांची अपेक्षा नव्हती; त्यांनी विचार करावा, प्रश्न विचारावेत, स्वतःच्या क्षमतांवर विश्वास ठेवावा आणि जीवनात काहीतरी घडवावे, अशी त्यांची भूमिका होती. विद्यार्थ्यांना सतत प्रेरणा देणे हा त्यांच्या शिक्षकधर्माचा अविभाज्य भाग होता.

गरीब, वंचित आणि शोषित घटकांतील विद्यार्थ्यांविषयी त्यांच्या मनात विशेष आस्था होती. आर्थिक अडचणींमुळे एखाद्या विद्यार्थ्याच्या शिक्षणात अडथळा निर्माण होऊ नये, यासाठी ते आपल्या परीने तन-मन-धनाने मदतीचा हात पुढे करत. त्यांच्या दृष्टीने विद्यार्थी हा केवळ वर्गातील एक क्रमांक नव्हता, तर स्वतःचे भविष्य घडविण्याची क्षमता असलेला एक जीवंत व्यक्ती होता. म्हणूनच विद्यार्थ्यांना शिकविण्याबरोबरच त्यांना आधार देणे, त्यांचा आत्मविश्वास वाढविणे आणि त्यांच्या मनात भविष्याची स्वप्ने निर्माण करणे, हे त्यांनी आपल्या कार्यातून साध्य केले. त्यांनी ज्ञान देण्यापेक्षा माणसे घडविण्याला अधिक महत्त्व दिले, असे म्हटले तर ते अतिशयोक्ती ठरणार नाही.

मात्र, अशा या संवेदनशील शिक्षकाच्या आयुष्यात नियतीने एका टप्प्यावर अत्यंत कठोर परीक्षा घेतली. गणेशेरी, निरगुडी येथे कार्यरत असताना आपल्या भाचीला सातारा येथून परीक्षा देऊन परत आणत असताना वाठार स्टेशन परिसरात त्यांचा गंभीर अपघात झाला. या अपघातात त्यांच्या एका पायाच्या तळव्याला गंभीर दुखापत झाली आणि तो पूर्णपणे निकामी झाला. तब्बल तीन महिने त्यांना रुग्णालयात उपचार घ्यावे लागले. या दुर्घटनेनंतर त्यांना कायमस्वरूपी अपंगत्व आले आणि आयुष्यभर शारीरिक वेदना व त्रास सहन करावा लागला. एका क्षणात आयुष्याची दिशा बदलली; शरीरावर मर्यादा आल्या. परंतु या मर्यादांनी त्यांच्या मनाची उंची कमी केली नाही आणि जगण्याची जिद्दही हिरावून घेतली नाही. परिस्थितीने त्यांच्या शरीराला थांबविण्याचा प्रयत्न केला; परंतु त्यांच्या कर्तव्यनिष्ठेला, माणुसकीला आणि विद्यार्थ्यांविषयीच्या बांधिलकीला ती थांबवू शकली नाही.

स्वतःच्या वेदनांपेक्षा कुटुंबाची काळजी त्यांच्यासाठी नेहमीच मोठी होती. आई, पत्नी आणि मुलांची जबाबदारी त्यांनी अत्यंत जिव्हाळ्याने पार पाडली. कोरोनाच्या कठीण काळात त्यांच्या आईला कोरोनाची लागण झाली. आईच्या उपचारांसाठी त्यांनी अक्षरशः अहोरात्र धावपळ केली. आई रुग्णालयात उपचार घेत असताना सलग चार दिवस रुग्णालयाबाहेर २४-२४ तास बसून राहिले. स्वतःच्या आरोग्याची, शरीराच्या वेदनांची किंवा झालेल्या अपघाताची पर्वा न करता आईच्या प्रकृतीची काळजी घेणे, हेच त्यांच्यासाठी त्या क्षणी सर्वांत महत्त्वाचे होते. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वातील मातृप्रेम, कर्तव्यभावना आणि कुटुंबावरील निष्ठा या प्रसंगातून प्रकर्षाने जाणवते.

कुटुंबासाठी सतत झटणारा हा माणूस मात्र स्वतःच्या आरोग्याकडे अनेकदा दुर्लक्ष करत असे. स्वतःच्या वेदना मनात ठेवून इतरांच्या सुख-दुःखात सहभागी होणे, ही त्यांच्या स्वभावाची वैशिष्ट्यपूर्ण बाजू होती. सहकारी शिक्षकांशीही त्यांचे नाते अत्यंत जिव्हाळ्याचे होते. एखाद्याला अडचण आली तर शक्य ते सहकार्य करणे, एखाद्याला मार्गदर्शनाची गरज भासली तर मदतीला उभे राहणे आणि आपल्या सहकाऱ्यांच्या प्रगतीत आनंद मानणे, ही त्यांची वृत्ती होती. कोणत्याही गोष्टीसाठी कोणाशी संघर्ष करणे, वाद वाढविणे किंवा दुसऱ्याला कमी लेखणे, हा त्यांच्या स्वभावाचा भाग नव्हता. त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वात अहंकारापेक्षा नम्रता, संघर्षापेक्षा संवाद आणि स्पर्धेपेक्षा सहकार्याला अधिक महत्त्व होते.

धम्माच्या विचारांविषयीही त्यांना आस्था होती. नीतिमान जीवन जगावे, माणसाशी माणुसकीने वागावे, दुःखात असलेल्या व्यक्तीच्या पाठीशी उभे राहावे आणि आपल्या आचरणातून इतरांना चांगुलपणाची प्रेरणा द्यावी, ही त्यांच्या जीवनाची दिशा होती. धम्म त्यांच्या दृष्टीने केवळ बोलण्याचा किंवा चर्चेचा विषय नव्हता; तो जगण्याचा मार्ग होता. त्यांच्या वागण्या-बोलण्यात संयम, साधेपणा आणि माणुसकी दिसून येत असे. त्यामुळे त्यांनी धम्माची शिकवण केवळ शब्दांत दिली नाही, तर आपल्या आचरणातून ती जगण्याचा प्रयत्न केला.

सचिन काकडे सरांच्या जीवनाकडे मागे वळून पाहिले की त्यांच्या आयुष्यात संघर्षांची कमतरता नव्हती, हे जाणवते. बालपणापासून शिक्षणासाठी केलेली धडपड, शिक्षक होण्यासाठी घेतलेले परिश्रम, शिक्षक म्हणून विद्यार्थ्यांसाठी केलेले काम, त्यानंतर आलेला भीषण अपघात, कायमस्वरूपी आलेले अपंगत्व, शरीराला सोसाव्या लागलेल्या वेदना आणि त्याचवेळी कुटुंबाच्या जबाबदाऱ्या – या सगळ्यांमधून त्यांचा जीवनप्रवास गेला. परंतु त्यांनी परिस्थितीला दोष देत बसण्याऐवजी परिस्थितीशी जुळवून घेत आपले कर्तव्य सुरू ठेवले. त्यांच्या जिद्दीचे खरे मोठेपण याच ठिकाणी आहे.

त्यांनी आयुष्यात मोठी संपत्ती किंवा प्रसिद्धी कमावली असेलच असे नाही; परंतु त्यांनी त्यापेक्षा अनमोल अशी संपत्ती कमावली – माणसे. विद्यार्थ्यांच्या मनात त्यांनी निर्माण केलेला विश्वास, गरजू मुलांना दिलेला आधार, सहकाऱ्यांना दिलेले सहकार्य, कुटुंबीयांवर केलेले प्रेम आणि आपल्या आचरणातून दिलेली नीतिमूल्यांची शिकवण, हीच त्यांच्या जीवनाची खरी कमाई होती. शिक्षक म्हणून त्यांनी केवळ विद्यार्थ्यांच्या वहीत अक्षरे लिहिली नाहीत; त्यांनी त्यांच्या मनावर संस्कारांची अक्षरे उमटवली.

आज त्यांच्या प्रथम स्मृतिदिनी त्यांच्या आठवणींना उजाळा देताना एक गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते – माणसाचे आयुष्य किती वर्षांचे होते यापेक्षा त्याने त्या आयुष्यात किती माणसे घडवली, किती दुःख हलके केले आणि किती चांगुलपणा पेरला, हे अधिक महत्त्वाचे असते. या कसोटीवर सचिन काकडे सरांचे जीवन निश्चितच समृद्ध होते. त्यांनी आपल्या वाट्याला आलेल्या वेदनांना कटुतेत रूपांतरित केले नाही; उलट त्यातून अधिक संवेदनशीलता निर्माण केली. त्यांनी अपंगत्वाला आपली ओळख बनू दिली नाही; आपल्या कर्तृत्वाला आणि माणुसकीला आपली ओळख बनवली. त्यांनी शिक्षकाची केवळ नोकरी केली नाही; त्यांनी शिक्षकाचा धर्म जगला.

आज ते आपल्यात नाहीत. त्यांचा सहवास नाही, त्यांचा आवाज नाही, विद्यार्थ्यांशी संवाद साधणारी त्यांची धडपड नाही. परंतु त्यांनी ज्या विद्यार्थ्यांना शिकवले, ज्यांना प्रेरणा दिली, ज्यांच्या अडचणीच्या काळात मदतीचा हात दिला आणि ज्यांच्या जीवनात शिक्षणाची व आत्मविश्वासाची ज्योत पेटवली, त्यांच्या स्मरणात ते नक्कीच जिवंत आहेत. माणूस शरीराने निघून जातो; पण त्याचे विचार, संस्कार आणि कार्यातून निर्माण झालेली माणसे त्याला जिवंत ठेवतात.

सचिन काकडे सरांचे जीवन आपल्याला एक महत्त्वाचा संदेश देऊन जाते – परिस्थिती कितीही प्रतिकूल असली तरी माणुसकी सोडायची नाही, वेदना कितीही असल्या तरी कर्तव्यापासून दूर जायचे नाही आणि शिक्षणाच्या माध्यमातून पुढची पिढी अधिक सक्षम व संवेदनशील बनविण्याचे काम थांबवायचे नाही. त्यांनी हे केवळ सांगितले नाही; ते आपल्या जगण्यातून दाखवून दिले.

त्यांच्या प्रथम स्मृतिदिनी त्यांच्या संघर्षाला, त्यांच्या जिद्दीला, त्यांच्या शिक्षकधर्माला, त्यांच्या सामाजिक बांधिलकीला आणि त्यांच्या नीतिमान जीवनाला विनम्र अभिवादन. विद्यार्थ्यांच्या आयुष्यात ज्ञानाचा दीप पेटविणाऱ्या या संवेदनशील शिक्षकाची स्मृती काळाच्या ओघात अधिक उजळत राहो, हीच मनापासूनची आदरांजली.

साहस Times तर्फे कालकथित सचिन शंकर काकडे सर यांच्या पवित्र स्मृतीस भावपूर्ण आदरांजली!