What is Santhara Vrat:  पृथ्वीवर ज्याचा जन्म झाला आहे, त्याचा मृत्यू अटळ आहे. जन्मानंर मृत्यू कोणालाही चुकलेला नाही. पण ज्याप्रमाणे जन्म घेणं आपल्या हातात नसतं, तसंच मृत्यूचंही आहे. पण अनेकदा काही प्रकरणांमध्ये एखाद्याची जगण्याची इच्छा संपते. पण भारतात इच्छामरण बेकायदेशीर असल्याने त्याला जीवन संपवण्याची परवनागी दिली जात नाही. पण जैन धर्मात संथारा अशी एक प्रथा आहे, ज्यामध्ये एखादी व्यक्ती स्वच्छेने मृत्यू जवळ येईपर्यंत उपवास करते. जैन धर्मतील 3 वर्षांची वियानाच्या मृत्यूमुळे ही प्रथा पुन्हा एकदा चर्चेत आली आहे. यानिमित्ताने ही प्रथा नेमकी काय आहे? हे कायदेशीर आहे का? असे अनेक प्रश्न विचारले आहेत. त्या सर्व प्रश्नांची उत्तरं जाणून घेऊयात. 

नेमकी घटना काय?

जैन दांपत्य पियूष जैन आणि वर्षा जैन यांनी ब्रेन ट्युमर झालेल्या आपल्या 3 वर्षांच्या मुलीला संथारा प्रथेचं पालन करायला लावलं. ज्यामुळे तिचा मृत्यू झाला. जैन साधू राजेश मुनी महाराज यांनी दिलेल्या आदेशानुसार ही प्रथा पाळण्यात आली. मध्य प्रदेशातील इंदोरमध्ये ही घटना घडली आहे. 21 मार्च रोजी वियानाने अखेरचा श्वास घेतला. ही प्रथा पाळणारी वियाना सर्वात तरुण व्यक्ती असल्याने गोल्डन बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्ड्सने तिची नोंद घेतली असून, प्रमाणपत्र जारी केलं आहे. 

काय आहे संथारा प्रथा?

जैन धर्मानुसार, जेव्हा एखाद्या व्यक्तीला किंवा जैन भिक्षूला आपला मृत्यू जवळ आला आहे असं वाटतं तेव्हा तो स्वतःला एका खोलीत बंद करतात. यानंतर ते अन्न आणि पाणी सोडून देतो. जैन धार्मिक ग्रंथांमध्ये संथारा प्रथेचं वर्णन संलेखाना, समाधीमारण, संन्यासमरण असं म्हणूनही करण्यात आलं आहे. 

पण संथारा प्रथेचं पालन वाटेल तेव्हा कोणीही करु शकत नाही. त्यासाठी धर्मगुरुंकडून आदेश मिळणं महत्त्वाचं आहे. जर एखादी व्यक्ती वृद्ध असेल किंवा उपचार होऊ न शकणाऱ्या आजाराने त्रस्त असेल तर अशा स्थितीत संथारा प्रथेचं पालन केलं जातं. संथारा घेतल्यानंत अन्न आणि पाण्याचा त्याग केला जातो. या काळात सर्व मोहमाया बाजूला ठेवून फक्त देवाचं स्मरण केलं जातं. 

संथारा प्रथेमागील कारण काय?

इ.स.च्या चौथ्या शतकातील समंतभद्र यांनी लिहिलेला एक महत्त्वाचा जैन ग्रंथ रत्नाकरंद श्रावकचरमध्ये संथारा व्रता आणि ते कसे पाळावं याबद्दल सांगण्यात आलं आहे. या ग्रंथात म्हटलं आहे की, आत्म्याला शरीरापासून मुक्त करण्यासाठी हे व्रत घेतलं पाहिजे जसं की नैसर्गिक आपत्ती, वृद्धापकाळ किंवा बरा न होणारा आजार.

तसंच हे व्रत घेणाऱ्या प्रत्येकाने त्यांच्या भावनांवर नियंत्रण ठेवले पाहिजे, त्यांच्या सर्व संपत्तीचा त्याग केला पाहिजे आणि आपल्या प्रिय व्यक्तींपासून मानसिकरित्या वेगळं झालं पाहिजे. त्यांनी सर्वांना क्षमा करावी, क्षमा मागावी आणि त्यांच्या चुकांबद्दल पश्चात्ताप करावा. त्यानंतर, शांत मनाने त्यांनी प्रार्थनेवर लक्ष केंद्रित केले पाहिजे आणि हळूहळू खाणं-पिणं थांबवावं आणि मृत्यूपर्यंत उपवास करावा.

इतर धर्मांमध्ये अशा प्रथांचा उल्लेख

संथाराचा निर्णय पूर्णपणे संबंधित व्यक्तीवर अवलंबून आहे. यासाठी कोणावरही बळजबरी किंवा दबाव निर्माण करता येणार नाही. मुलं आणि तरुणांना हे करण्याची परवानगी नाही. संथाराची परंपरा केवळ जैन धर्मातच नाही तर इतर धर्मांमध्येही दिसून येते.

संथारा कायदेशीर आहे का?

जैन धर्मात संथारा प्रथा स्विकारण्यात आला असून, तिला फार आदर आहे. मात्र आपल्याकडे या प्रथेला अनेक कायदेशीर आव्हानांचा सामना करावा लागला. 2015 मध्ये, राजस्थान उच्च न्यायालयाने कलम 306 अंतर्गत संथारा बेकायदेशीर मानली पाहिजे असा निर्णय दिला होता. स्वतःचे जीवन संपवण्याचा स्वेच्छेने घेतलेला निर्णय हा स्वतःला हानी पोहोचवण्याचा एक प्रकार आहे आणि धार्मिक प्रथा म्हणून त्याचे समर्थन करता येत नाही असं कोर्टाने सागितलं होतं. 

राजस्थान उच्च न्यायालयाच्या या निर्णयाविरोधात जैन समुदायाकडून निषेध करण्यात आला. जैन समाजातील संस्था, व्यक्तींनी सर्वोच्च न्यायालयात धाव घेतली होती. एका महिन्यानंतर, सर्वोच्च न्यायालयाने या आदेशाला स्थगिती दिली आणि धार्मिक स्वातंत्र्य संरक्षणाखाली संथरा सुरू ठेवण्याची परवानगी दिली.

नागपूर : लोहा पुलाचे बांधकामामुळे कॉटन मार्केट चौकाकडून सीताबर्डीकडे जाणारा रस्ता बंद करण्यात आल्यामुळे कॉटन मार्केट चौकात वाहतुकीची कोंडी होत आहे. एका बाजुचा रस्ता बंद असल्यामुळे अनेक वाहनचालक विरुद्ध दिशेने वाहने चालवून वाहतूक नियमांचे उल्लंघन करताना दिसत आहेत. हा रस्ता बंद केल्यामुळे अनेक वाहनचालक वाहतूक पोलिसांवर आगपाखड करीत आहेत.

पाकिस्तानचे लष्करप्रमुख असीम मुनीर यांनी रणगाड्यावर उभं राहून भारताला पोकळ धमकी दिली. त्यामुळे आपण त्यांना 1971च्या युद्धाची आठवण करून दिली. आता ज्या रणगाड्यावर मुनीरमियाँ उभे होते, त्या रणगाड्यांची आपण आता तुलना करणार आहोत. भारत आणि पाकिस्तान दोन्ही देशांकडे लष्करी रणगाड्यांचा मोठा साठा आहे.भारताची रणगाड्यांची रचना प्रामुख्यानं मैदानी आणि पर्वतीय भागातील युद्धासाठी तयार केलेली आहेत. भारताकडे एकूण अंदाजे 4,200 रणगाडे आहेत.

भारताकडील प्रमुख रणगाडे
T-90S भीष्म
रशियन T-90 ची भारतीय आवृत्ती
वजन –  46.5 टन
रेंज –  650 किमी
संख्या –  अंदाजे 2,000 आहे 
वैशिष्ट्ये – 125mm स्मूथबोअर गन, रिअॅक्टिव्ह आर्मर, लेझर-गायडेड मिसाइल्स, आणि रात्री लढण्याची क्षमता

भारताकडील प्रमुख रणगाडे
अर्जुन Mk-1/Mk-1A
DRDO ने विकसित केलेला स्वदेशी रणगाडा
वजन – 58.5 टन
 रेंज 450 किमी.
वैशिष्ट्ये – 120mm रायफल्ड गन, प्रगत फायर कंट्रोल सिस्टम, रिअॅक्टिव्ह आर्मर

भारताकडील प्रमुख रणगाडे
T-72 अजय
रशियन T-72 ची सुधारित आवृत्ती
वजन – 41.5 टन
रेंज – 480 किमी.
अंदाजे 2,400 युनिट्स
वैशिष्ट्ये – 125mm गन, रिअॅक्टिव्ह आर्मर, आणि सुधारित इंजिन

भारताचे हे रणगाडे LAC आणि LoCवर तैनात आहेत. जिथं मैदानी आणि पर्वतीय भूभागासाठी लवचिकता आवश्यक आहे. प्रगत ड्रोन आणि सॅटेलाइट तंत्रज्ञानामुळं टार्गेटिंग आणि समन्वय सुधारला आहे. पाकिस्तानकडे अंदाजे 2,600 रणगाडे आहेत.

पाकिस्तानचे रणगाडे
अल-खालिद
चिनी MBT-2000 वर आधारित स्वदेशी रणगाडा
वजन –  46 टन
रेंज – 500 किमी.
अंदाजे 600 युनिट्स
वैशिष्ट्ये – 125mm स्मूथबोअर गन, रिअॅक्टिव्ह आर्मर, ऑटोलोडर 

पाकिस्तानचे रणगाडे
अल-झरार
चिनी Type-59 रणगाड्याची सुधारित आवृत्ती
वजन: 40 टन
अंदाजे 600 युनिट्स
वैशिष्ट्ये: 125mm गन, सुधारित इलेक्ट्रॉनिक्स, रिअॅक्टिव्ह आर्मर

पाकिस्तानचे रणगाडे
T-80UD
युक्रेनकडून खरेदी केलेले रणगाडे
वजन 46 टन
अंदाजे 320 युनिट्स
वैशिष्ट्ये: 125mm गन, रिअॅक्टिव्ह आर्मर, आणि रात्री लढण्याची क्षमता

पाकिस्तानचे रणगाडे प्रामुख्यानं LoC आणि पंजाबच्या मैदानी भागात तैनातीवर केंद्रित आहेत. चिनी तंत्रज्ञानावर अवलंबित्व, परंतु ड्रोन आणि सॅटेलाइट तंत्रज्ञानात भारताच्या तुलनेत पाकिस्तानला मर्यादा आहेत.

रणगाड्यांच्या बाबतीतही भारत पाकिस्तानच्या कित्येक पटीनं पुढे आहे. अधिक दूरपर्यंत मारा करणारे अत्याधुनिक रणगाडे भारताच्या लष्कराकडे आहेत. तरीही पोकळ धमक्या देण्याचं काम पाकिस्ताकडून केलं जातंय. युद्धाचा शंखनाद झाल्यास भारताचं सैन्य आणि भारत तयार आहे, हे मात्र निश्चित.