Shreyas Iyer Injury What Is Spleen: ऑस्ट्रेलियाविरुद्धच्या तिसऱ्या एकदिवसीय सामन्यात टीम इंडियाचा स्टार फलंदाज श्रेयस अय्यर कॅच घेताना गंभीर जखमी झाला. त्यानंतर त्याला ऑस्ट्रेलियातील सिडनीमधील रुग्णालयात दाखल करण्यात आले आहे. स्कॅनमध्ये त्याला स्प्लीनला म्हणजेच प्लीहा दुखापत झाल्याचे दिसून आले. प्लीहा हे मानवी शरीरामधील लसीका संस्थेतील सर्वांत मोठे इंद्रिय असून ते उदरपोकळीच्या डाव्या बाजूला नवव्या आणि बाराव्या बरगड्यांदरम्यान असते. म्हणजे साधारणपणे उजव्या बाजूला हृदय असते तसेच डाव्या बाजूला हृदयापेक्षा थोड्या खालच्या बाजूला प्लीहा असतं.

Add Zee News as a Preferred Source

नेमका हा अवयव काय?

भारतीय क्रिकेट नियामक मंडळाने दिलेल्या माहितीनुसार मते, श्रेयसला स्प्लीनमध्ये जखम झाल्याने अंतर्गत रक्तस्त्राव झाला आणि त्याला आयसीयूमध्ये ठेवावे लागले होते. आता त्याला आयसीमधून बाहेर आणण्यात आलं असून सध्या, श्रेयस अय्यरची प्रकृती स्थिर आहे. या घटनेनंतर, अनेकजण स्प्लीन म्हणजेच प्लीहा काय असतं आणि ते काय काम करतं याबद्दल सर्च करताना दिसत आहेत. स्प्लीनच्या दुखापतीच्या संभाव्य धोक्यांबद्दल अनेजण जाणून घेण्यासाठी गुगल आणि इंटरनेटची मदत घेत आहेत. याचबद्दल जाणून घेऊयात सविस्तरपणे… 

हा अवयव काय काम करतो?

अमेरिकेतील क्लीव्हलँड क्लिनिकच्या अहवालानुसार, स्प्लीन हा शरीराच्या डाव्या बाजूला, बरगड्यांच्या खाली आणि पोटाच्या वर स्थित एक लहान अवयव आहे. त्याला हिंदीत ‘टिली’ तर मराठीत ‘प्लीहा’ म्हणतात. प्लीहाचे प्राथमिक कार्य रक्त शुद्ध करण्याचं आहे. प्लीहा जुन्या किंवा खराब झालेल्या लाल रक्तपेशी (RBCs) काढून टाकते आणि शरीराला संसर्गापासून वाचवण्यासाठी नवीन पांढऱ्या रक्तपेशी तयार करते. प्लीहा हा शरीराच्या रोगप्रतिकारक शक्तीचा एक आवश्यक भाग आहे. ते रक्तातील बॅक्टेरिया आणि विषाणू ओळखण्यास आणि नष्ट करण्यास मदत करते. प्लीहा रक्त साठवते आणि गरज पडल्यास शरीराला रक्त पुरवते. जेव्हा दुखापत किंवा अपघातामुळे शरीराला रक्त कमी होते तेव्हा हे राखीव रक्त उपयोगी पडते.

प्लीहा लेसरेशन म्हणजे काय?

जेव्हा एखादी व्यक्ती अचानक जोरदार आघाताने पडते किंवा पोटाला गंभीर दुखापत होते तेव्हा प्लीहाला दुखापत होऊ शकते किंवा ते फुटू शकते. प्लीहाला झालेल्या या दुखापतीला प्लीहा लेसरेशन म्हणतात. प्लीहा दुखापतीमुळे डाव्या ओटीपोटात वरच्या बाजूला तीव्र वेदना होतात. कोणीतरी पोटावर दाब टाकत असल्यासारखं वाटत राहतं. जर प्लीहा फुटला तर अंतर्गत रक्तस्त्राव होतो. अशाप्रकारचा अंतर्गत रक्तस्राव होतं ही वैद्यकीय आपत्कालीन परिस्थिती आहे. जर अंतर्गत रक्तस्त्राव वाढला तर रुग्णाची प्रकृती खालावून अगदी मृत्यू देखील होऊ शकतो.

जखम झाल्यावर इलाज काय?

प्लीहाच्या किरकोळ दुखापतींसाठी, डॉक्टर सहसा बेड रेस्ट आणि देखरेखीची शिफारस करतात. जर रक्तस्त्राव गंभीर असेल तर शस्त्रक्रिया करायला सांगतिलं जातं. या शस्रक्रियेला स्प्लेनेक्टोमी म्हणतात. या शस्त्रक्रियेत प्लीहाचा काही भाग किंवा संपूर्ण भाग काढून टाकला जातो. अशा परिस्थितीत, रुग्णाने भविष्यातील संसर्ग टाळण्यासाठी विशेष खबरदारी घेतली पाहिजे, कारण प्लीहा नसल्यामुळे शरीराची प्रतिकारशक्ती कमकुवत होते. प्लीहा शरीराला रोगांपासून वाचवण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावते.

ऑपरेशननंतरही धोका, जीवही जाऊ शकतो

आरोग्य तज्ञ असा सल्ला देतात की, प्लीहाच्या दुखापतीतून बरे झाल्यानंतर, रुग्णाने किमान काही आठवडे कोणत्याही शारीरिक हालचाली किंवा खेळांपासून दूर राहावे. रुग्णासाठी औषधे, निरोगी आहार आणि पुरेशी विश्रांती आवश्यक आहे. जर ताप, पोटदुखी किंवा थकवा यासारखी लक्षणे पुन्हा दिसून आली तर ताबडतोब वैद्यकीय मदत घ्यावी. प्लीहाचा आकार लहान असू शकतो, परंतु त्याचे कार्य फार महत्त्वाचे असते. या अवयवाला झालेली कोणतीही दुखापत ही वैद्यकीय आणीबाणीच समजली जाते. अशा परिस्थितीत, शक्य तितक्या लवकर उपचार घेणे आवश्यक आहे, अन्यथा व्यक्तीचा मृत्यू होऊ शकतो.

अतिशय धक्कादायक प्रकार समोर आला आहे. डॉक्टरांकडे दातावर कॅप बसवताना उपचारा दरम्यान एका रुग्णाच्या घशात गेली आहे. मुंबईतील 78 वर्षीय रुग्ण हे दंतवैद्याकडे कॅप बसवण्यासाठी गेले असता उपचारांदरम्यान कॅप चुकून श्वासनलिकेतून उजव्या फुप्फुसाच्या वायूमार्गात गेली.

Add Zee News as a Preferred Source

भूल दिल्यामुळे घसा सुन्न झाल्याने त्यांना तत्काळ त्रास जाणवला नाही; मात्र काही वेळानंतर अस्वस्थता वाढल्याने केलेल्या सीटी स्कॅनमध्ये कॅप फुप्फुसात अडकलेली आढळली. रुग्णाला तातडीने झेन रुग्णालयात हलवण्यात आले. रुग्णाच्या फुप्फुसात अडकलेली दाताची कॅप ब्रोन्कोस्कोपीद्वारे यशस्वीरीत्या बाहेर काढण्यात डॉक्टरांना यश आले. डॉ. अभिजित अहुजा यांच्या नेतृत्वाखालील वैद्यकीय पथकाने केवळ 10 मिनिटांत ही प्रक्रिया पूर्ण केली. फुप्फुसांना कोणतीही दुखापत किंवा संसर्ग नसल्याने रुग्ण दुसऱ्या दिवशी पूर्णपणे बरा होऊन घरी परतला.

रूट कॅनल ट्रीटमेंट म्हणजे काय?

 जेव्हा दात किडतात आणि दात गळतात तेव्हा रूट कॅनल ट्रीटमेंट केली जाते. त्या स्पष्ट करतात की जेव्हा पोकळी किंवा परिणामी क्षय दाताच्या आतील पृष्ठभागावर पोहोचतो तेव्हा केवळ प्रभावित दातामध्येच नव्हे तर त्याच्या सभोवतालच्या भागात तीव्र वेदना, सूज आणि संवेदनशीलता निर्माण होते. यामुळे दात आणि हिरड्यांमध्ये गंभीर संसर्ग होण्याचा धोका देखील वाढतो. या समस्येवर उपचार करण्यासाठी, प्रभावित दातावर रूट कॅनल केले जाते.

रूट कॅनल

या प्रक्रियेमध्ये प्रभावित दाताभोवतीचा भाग सुन्न करणे आणि ड्रिलने कॅनल उघडणे समाविष्ट आहे. नंतर पोकळी स्वच्छ केली जाते, दातातील खराब झालेले ऊतक स्वच्छ केले जाते आणि संसर्ग टाळण्यासाठी पोकळी अँटीबायोटिक्सने भरली जाते. समस्येनुसार, ही प्रक्रिया अनेक वेळा पूर्ण केली जाऊ शकते. रूट कॅनलनंतर, दाताचा बाह्य भाग क्रॅक होण्याचा किंवा तुटण्याचा धोका असतो. म्हणून, दाताचे संरक्षण करण्यासाठी आणि तो तुटण्यापासून रोखण्यासाठी त्यावर कॅप किंवा क्राउन ठेवला जातो.

समस्या का आणि कशा वाढू शकतात

रूट कॅनल केवळ प्रभावित दाताच्या मुळावरच नाही तर आजूबाजूच्या भागावर देखील परिणाम करते. या प्रक्रियेनंतर, केवळ प्रभावित दातावरच नाही तर आजूबाजूच्या हिरड्यांमध्ये देखील वेदना आणि सूज जाणवते. डॉक्टर काही औषधे लिहून देतात आणि उपचार केलेल्या दातावर ताण येऊ नये म्हणून काही खबरदारी घेण्याचा सल्ला देतात, जसे की फक्त मऊ पदार्थ खाणे, डॉक्टरांनी सांगितलेल्या पद्धती आणि पेस्टने काळजीपूर्वक दात घासणे इ.

सर्व खबरदारी आणि उपचारांसह, वेदना आणि सूज सहसा एक किंवा दोन दिवसात कमी होते. कधीकधी, विविध कारणांमुळे, दात आणि हिरड्यांमध्ये वेदना आणि सूज निर्धारित कालावधीनंतरही कायम राहू शकते.

ती स्पष्ट करतात की जर वेदना एक किंवा दोन दिवसात कमी झाली नाही तर याची अनेक कारणे असू शकतात, जसे की:

अपुरी रूट कॅनल उपचार.

रूट कॅनल नंतर खराब दंत स्वच्छतेमुळे हिरड्यांचा दाह आणि संसर्ग आणि दातांमध्ये अन्न अडकणे.

योग्यरित्या ब्रश न करणे आणि कठीण पदार्थ खाणे.

तुमच्या जीभेने किंवा हातांनी रूट कॅनल क्षेत्राला वारंवार स्पर्श करणे.

दातांमध्ये पीरियडोंटायटीस इत्यादी.

काय काळजी घ्याल? 

रूट कॅनल नंतर लगेचच नाही तर नेहमीच रूट कॅनल नंतर, उपचारित दाताची विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे. अन्यथा, दात तुटण्याचा किंवा संसर्ग होण्याचा धोका असतो. काही खबरदारी पाळणे फायदेशीर ठरू शकते, त्यापैकी काही खालीलप्रमाणे आहेत:

सुकामेवा, कडक आणि चिकट पदार्थ आणि उपचारित दाताजवळ जास्त गरम आणि आंबट फळे खाणे टाळा.

रूट कॅनल नंतर तुमचे तोंड बॅक्टेरियामुक्त ठेवण्याची गरज वाढते. या प्रक्रियेनंतर तुमच्या तोंडाच्या आरोग्याकडे अधिक लक्ष द्या. दिवसातून किमान दोनदा मऊ ब्रशने दात घासून घ्या, फ्लॉस करा आणि खाल्ल्यानंतर तोंड स्वच्छ धुवा.

रूट कॅनल नंतर, उपचारित दाताला हाताने किंवा जिभेने वारंवार स्पर्श करणे टाळा.

तुमच्या तोंडात बॅक्टेरिया वाढू नयेत म्हणून अल्कोहोल-मुक्त माउथवॉश वापरा.

तुमच्या दैनंदिन आहारात ताजी फळे आणि भाज्यांचे प्रमाण वाढवा, परंतु जास्त गोड आणि आंबट फळे आणि इतर पदार्थ खाणे टाळा.

तुमचे शरीर हायड्रेटेड ठेवा.

धूम्रपान आणि मद्यपान मर्यादित करा.

उपचार केलेल्या दातावर नेहमी टोपी घाला.

निरोगी शरीर राखण्यासाठी, पोट स्वच्छ ठेवणे आणि शरीर हलके ठेवणे महत्वाचे आहे. बद्धकोष्ठता किंवा पोटदुखी मनाला चिडचिडे बनवू शकते आणि कोणत्याही कामात रस कमी करू शकते. कोणत्याही प्रकारच्या पोटदुखीला हलके घेऊ नये, कारण बहुतेक आजार येथूनच उद्भवतात. जर तुम्ही जड जेवण खाल्ले तर तुम्ही ही सवय ताबडतोब सोडून द्यावी. आध्यात्मिक गुरु प्रेमानंद महाराज जी म्हणतात की जड अन्न पचवणे कठीण असते, ज्यामुळे बद्धकोष्ठता, गॅस आणि आम्लता सारख्या समस्या उद्भवतात. पोटदुखी शरीर आणि मन दोन्ही कमकुवत करते.

Add Zee News as a Preferred Source

पोट कसे स्वच्छ करावे? पोटात साचलेली घाण शेकडो आजारांना जन्म देते. महाराजांनी गॅस, आम्लता, आतड्यांसंबंधी घाण आणि बद्धकोष्ठता यासारख्या पोटाच्या आजारांवर काही उपाय (संदर्भ) सुचवले आहेत, जे तुम्ही तुमच्या आयुष्यात वापरून पहावेत.

उठल्यावर काय कराल?

महाराज जे यांनी स्पष्ट केले की तुमचा सकाळचा दिनक्रम तुमचे आरोग्य ठरवतो. बद्धकोष्ठता टाळण्यासाठी, उठल्यावर प्रथम देवाचे स्मरण करा आणि नंतर कोमट पाणी प्या. तुमच्या क्षमतेनुसार, वज्रासनात बसून अर्धा लिटर, एक लिटर किंवा तुम्हाला शक्य तितके पाणी हळूहळू प्या.

कोमट पाणी पिण्याचे फायदे

महाराजजींनी स्पष्ट केले की अशा प्रकारे पाणी पिल्याने आतड्यांमध्ये साचलेली घाण मऊ होते आणि ती बाहेर काढणे सोपे होते, पचन सुधारते. पाणी पिल्यानंतर थोडे चालल्याने शरीराला ऊर्जा मिळते आणि हवे असल्यास, तुम्ही थोडा वेळ विश्रांती देखील घेऊ शकता. दररोज ही सोपी सवय राखल्याने बद्धकोष्ठता, वायू आणि जडपणासारख्या समस्या दूर होतात आणि साधकाला भक्ती साधनावर लक्ष केंद्रित करण्यास मदत होते.

हलके आणि सात्विक अन्न खा

महाराजजींनी स्पष्ट केले की अन्नाचा उद्देश केवळ पोट भरणे नाही तर शरीराला चैतन्य प्रदान करणे आहे, म्हणून कमी, हलके आणि सात्विक अन्न खाणे सर्वोत्तम मानले जाते. जड आणि समृद्ध अन्न पचनसंस्थेवर भार टाकते, बद्धकोष्ठता निर्माण करते आणि मनाला आळस आणि तमसाकडे घेऊन जाते.

उपवास आणि पातळ मूग डाळ

महाराजजींनी स्पष्ट केले की जर तुम्हाला सतत बद्धकोष्ठतेचा त्रास होत असेल तर तुम्ही दोन किंवा तीन दिवस हलके उपवास करू शकता, फळे खाऊ शकता किंवा फक्त पातळ मूग डाळ खाऊ शकता. यामुळे पचनसंस्थेला आराम मिळतो आणि शरीराला अंतर्गत संतुलन राखण्यास मदत होते. तसेच, जड, तळलेले किंवा मसालेदार पदार्थ टाळा.

कोमट दुधात त्रिफळा पावडरसह 1 चमचा सायलियम हस्क मिसळून झोपण्यापूर्वी घेणे खूप फायदेशीर मानले जाते. सायलियम हस्कमधील विरघळणारे फायबर आतड्यांमध्ये पाणी शोषून घेते. ज्यामुळे मल मऊ आणि जड होतो, ज्यामुळे ते सहजपणे बाहेर पडते. त्रिफळा पावडर पचनसंस्थेला मजबूत करते, आतडे स्वच्छ करते आणि नियमित आतड्याची हालचाल राखते.

नियम पाळा

महाराजजींनी स्पष्ट केले की एक नियम नेहमी लक्षात ठेवावा की साधकाने आपले अर्धे पोट अन्नासाठी, एक चतुर्थांश पाणीासाठी आणि उरलेले चतुर्थांश हवेसाठी रिकामे ठेवावे, कारण हे संतुलन शरीरात ऊर्जा राखते आणि भक्तीची शक्ती विकसित करते.