गिरवीच्या सुपुत्राची सामाजिक कार्याची भरारी थेट आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर!

ॲड. सुजित निकाळजे यांच्या नवी मुंबईतील झोपडपट्टीवासीयांच्या पाणीहक्कावरील अभ्यासपूर्ण केस स्टडीची जागतिक पुरस्काराच्या अंतिम सातमध्ये निवड; भारताचे एकमेव प्रतिनिधित्व

फलटण प्रतिनिधी : शहरांच्या विकासाचा डंका वाजत असताना त्याच शहरातील झोपडपट्ट्यांमध्ये राहणाऱ्या नागरिकांना पिण्याच्या पाण्यासारख्या मूलभूत सुविधेसाठी संघर्ष करावा लागत असेल, तर हा केवळ पाणीटंचाईचा प्रश्न राहत नाही, तर तो सामाजिक विषमता आणि मानवी हक्कांचा प्रश्न ठरतो. याच दुर्लक्षित वास्तवाला जागतिक व्यासपीठावर मांडण्याचे महत्त्वपूर्ण काम गिरवी गावचे सुपुत्र ॲड. सुजित शांताबाई आनंदा निकाळजे यांनी केले आहे. त्यांच्या नवी मुंबईतील झोपडपट्ट्यांमधील पाणीहक्क आणि शाश्वत पाणीपुरवठ्यावरील अभ्यासपूर्ण केस स्टडीची पाचव्या आंतरराष्ट्रीय शाश्वत विकास धोरण पुरस्कार २०२६ च्या अंतिम सात केस स्टडींमध्ये निवड झाली आहे. विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे, या अंतिम सातमध्ये स्थान मिळवणारी भारतातील एकमेव केस स्टडी ठरली आहे.

पाणी हा सुविधेचा नव्हे, तर प्रत्येक नागरिकाच्या जगण्याचा हक्क!

पाणी ही मानवी जीवनाची मूलभूत गरज असून, सुरक्षित आणि पुरेसे पाणी मिळणे हा प्रत्येक नागरिकाचा अधिकार आहे. मात्र, शहरीकरण आणि विकासाच्या प्रक्रियेत झोपडपट्ट्यांमधील नागरिकांच्या मूलभूत गरजांकडे अनेकदा दुर्लक्ष होते. शहरांमध्ये मोठ्या इमारती, विस्तीर्ण रस्ते आणि आधुनिक सुविधा उभ्या राहत असताना दुसरीकडे अनेक वस्त्यांमधील कुटुंबांना नियमित आणि सुरक्षित पाणीपुरवठ्यासाठी संघर्ष करावा लागतो.

या समस्येकडे केवळ नळजोडणी किंवा पाणीपुरवठ्याच्या तांत्रिक व्यवस्थेच्या दृष्टीने न पाहता सामाजिक न्याय, समान नागरी हक्क आणि प्रशासनाची जबाबदारी या व्यापक दृष्टिकोनातून पाहण्याची गरज ॲड. सुजित निकाळजे यांनी आपल्या अभ्यासातून अधोरेखित केली आहे.

‘नवी मुंबईतील झोपडपट्ट्यांमध्ये पाणी उपलब्धतेचा हक्क आणि शाश्वत पाणीपुरवठा सक्षम करणे’ या विषयावरील त्यांच्या केस स्टडीमध्ये वंचित वस्त्यांमधील नागरिकांच्या पाणीप्रश्नाचा सखोल अभ्यास करण्यात आला आहे. पाणीपुरवठ्याच्या नियोजनात झोपडपट्टीवासीयांनाही समान संधी मिळावी आणि कोणताही नागरिक मूलभूत सुविधांपासून वंचित राहू नये, हा या अभ्यासाचा केंद्रबिंदू आहे.

‘सर्वांसाठी पाणी’ धोरणाला प्रत्यक्ष कामाची जोड

YUVA (Youth for Unity and Voluntary Action) या सामाजिक संस्थेच्या माध्यमातून ॲड. सुजित निकाळजे नवी मुंबई परिसरात कार्यरत आहेत. ‘सर्वांसाठी पाणी’ या संकल्पनेच्या अनुषंगाने त्यांनी झोपडपट्ट्यांमधील नागरिकांच्या समस्या, त्यांच्या पाणीविषयक गरजा आणि शाश्वत पाणीपुरवठ्याच्या उपाययोजनांवर काम केले आहे.

त्यांच्या कार्याचे वैशिष्ट्य म्हणजे, वंचित समुदायांच्या समस्या केवळ मांडण्यापुरते मर्यादित न राहता त्या धोरणात्मक पातळीवर पोहोचविण्याचा प्रयत्न. शहराच्या विकासाचे मूल्यमापन केवळ उंच इमारती, रस्ते आणि आधुनिक सुविधांवरून न करता सर्वसामान्य आणि दुर्लक्षित नागरिकांना मूलभूत सुविधा कितपत उपलब्ध झाल्या आहेत, यावरूनही झाले पाहिजे, हा महत्त्वाचा संदेश त्यांच्या अभ्यासातून पुढे आला आहे.

जगभरातील १०० हून अधिक अभ्यासांमधून अंतिम सातमध्ये स्थान

सिटीनेट (CityNet) आणि सहयोगी आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या वतीने आयोजित पाचव्या आंतरराष्ट्रीय शाश्वत विकास धोरण पुरस्कार २०२६ साठी जगभरातून १०० हून अधिक केस स्टडी सादर करण्यात आल्या होत्या. त्यातून परीक्षणानंतर अंतिम फेरीसाठी केवळ सात केस स्टडींची निवड करण्यात आली.

या सात निवडक केस स्टडींमध्ये नवी मुंबईतील झोपडपट्टीवासीयांच्या पाणीहक्कावर आधारित ॲड. सुजित निकाळजे यांच्या अभ्यासाचा समावेश झाला. त्यामुळे त्यांच्या कार्याला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर व्यासपीठ मिळाले असून, भारतातील शहरी पाणीप्रश्न आणि सामाजिक विषमतेचा मुद्दा जागतिक चर्चेत पोहोचला आहे.

४ नोव्हेंबर २०२६ रोजी इंडोनेशियातील जकार्ता येथे या पुरस्काराचा कार्यक्रम पार पडला. या आंतरराष्ट्रीय कार्यक्रमात अंतिम फेरीतील संस्था आणि प्रतिनिधींनी सहभाग घेतला. विविध देशांतील शहरांमध्ये शाश्वत विकासासाठी राबविण्यात येणारे उपक्रम, अनुभव आणि धोरणात्मक उपाययोजनांवर चर्चा झाली. या व्यासपीठावर नवी मुंबईतील कार्याची मांडणी आणि भारताचे प्रतिनिधित्व करण्यासाठी ॲड. सुजित निकाळजे यांची निवड झाली होती.

कायद्याचे ज्ञान, सामाजिक अभ्यास आणि क्षेत्रकार्याचा प्रभावी संगम

ॲड. सुजित निकाळजे यांच्या कार्यामागे कायदा, सामाजिक शास्त्र आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रातील अनुभव यांचा समन्वय दिसून येतो. त्यांनी बी.ए., एलएल.बी., एम.एस.डब्ल्यू. तसेच टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेतून (TISS) एम.फिल.पर्यंत शिक्षण पूर्ण केले आहे.

सध्या ते YUVA संस्थेमध्ये प्रोजेक्ट लीड म्हणून कार्यरत असून, घर हक्क संघर्ष समितीचे सल्लागार म्हणूनही योगदान देत आहेत. घराचा अधिकार, नागरी हक्क, मूलभूत सुविधांची उपलब्धता आणि वंचित घटकांचे प्रश्न या विषयांवर ते सातत्याने काम करीत आहेत.

कायद्याचा अभ्यास, सामाजिक प्रश्नांची जाण आणि प्रत्यक्ष क्षेत्रातील अनुभव यांच्या आधारे दुर्लक्षित समुदायांचे प्रश्न धोरणकर्त्यांसमोर प्रभावीपणे मांडण्याचा त्यांचा प्रयत्न या आंतरराष्ट्रीय निवडीच्या निमित्ताने विशेष चर्चेत आला आहे.

गिरवी गावाच्या शिरपेचात मानाचा तुरा!

ग्रामीण भागातून पुढे येऊन सामाजिक क्षेत्रात कार्यरत असलेल्या तरुणाने आपल्या अभ्यासपूर्ण कामाच्या बळावर आंतरराष्ट्रीय व्यासपीठावर भारताचे प्रतिनिधित्व करणे, ही गिरवी गावासह फलटण तालुक्यासाठी अभिमानाची बाब आहे.

मात्र, ॲड. सुजित निकाळजे यांच्या या यशाचे महत्त्व केवळ पुरस्काराच्या अंतिम फेरीतील निवडीपुरते मर्यादित नाही. शहरांच्या विकासाच्या झगमगाटात दुर्लक्षित राहणाऱ्या झोपडपट्टीवासीयांच्या पाणीहक्काचा प्रश्न त्यांनी जागतिक पातळीवर पोहोचवला आहे. पाणी, घर आणि नागरी सुविधा या केवळ विकासकामांच्या यादीतील बाबी नसून त्या प्रत्येक नागरिकाच्या सन्मानाने जगण्याशी निगडित आहेत, हा विचार त्यांच्या कार्यातून पुढे आला आहे.

गिरवी गावचे सुपुत्र ॲड. सुजित शांताबाई आनंदा निकाळजे यांनी मिळविलेल्या या आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील महत्त्वपूर्ण यशाबद्दल त्यांचे सर्व स्तरांतून अभिनंदन होत आहे. त्यांच्या सामाजिक कार्याची ही वाटचाल भविष्यातही वंचित आणि दुर्लक्षित घटकांना न्याय मिळवून देण्यासाठी प्रेरणादायी ठरो, अशा शुभेच्छा व्यक्त होत आहेत.