चार दशकांची ज्ञानयात्रा : डॉ. मंजिरी निंबकर यांचे शिक्षणविश्वाला योगदान
साहस Times :- वयाची सत्तरी केवळ आयुष्याच्या सात दशकांचा टप्पा नव्हे, तर अनुभव, विचार, संवेदना आणि कार्यातून समृद्ध झालेल्या जीवनप्रवासाकडे मागे वळून पाहण्याचा एक सुंदर क्षण असतो. काही व्यक्तींच्या आयुष्याची ओळख त्यांनी गाठलेल्या पदांपेक्षा त्यांनी घडवलेल्या माणसांत, रुजवलेल्या विचारांत आणि समाजाला दिलेल्या योगदानात दडलेली असते. वयाच्या ७०व्या वर्षात पदार्पण करत असलेल्या डॉ. मंजिरी निंबकर यांचा प्रवास याच अर्थाने विशेष ठरतो. वैद्यकीय सेवेतून सुरू झालेली त्यांची वाटचाल शिक्षण, बालविकास, शिक्षक घडविणे, वाचनसंस्कृती आणि सामाजिक परिवर्तनाच्या व्यापक क्षेत्रापर्यंत पोहोचली. सात दशकांच्या या समृद्ध प्रवासाकडे पाहताना त्यांच्या कार्याची व्याप्ती आणि त्यामागची संवेदनशीलता मनाला भावून जाते.
काही व्यक्तींचे कार्य त्यांच्या पदांपेक्षा मोठे असते. त्यांच्या कार्यातून निर्माण झालेली मूल्ये, घडलेली माणसे आणि समाजावर उमटलेला ठसा हीच त्यांच्या जीवनाची खरी ओळख असते. फलटणच्या शैक्षणिक व सामाजिक क्षेत्रात असेच प्रेरणादायी कार्य करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणजे डॉ. मंजिरी निंबकर. वैद्यकीय क्षेत्रातील अनुभवाची शिदोरी घेऊन त्यांनी शिक्षणाला आपले जीवनकार्य बनवले आणि बालकेंद्री, सर्जनशील व मूल्याधिष्ठित शिक्षणाची वेगळी वाट निर्माण केली.
डॉ. मंजिरी निंबकर यांनी १९८१ मध्ये बी.जे. मेडिकल कॉलेज, पुणे येथून एम.बी.बी.एस. पदवी प्राप्त केली. त्यानंतर फलटणमधील आर्थिकदृष्ट्या वंचित भागात त्यांनी वैद्यकीय व्यवसाय सुरू केला. उत्तम निदानक्षमता आणि माफक शुल्कामुळे त्यांनी रुग्णांचा विश्वास संपादन केला. मात्र, त्यांचे सामाजिक भान केवळ वैद्यकीय सेवेत मर्यादित राहिले नाही. १९८५ मध्ये त्यांनी विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी शाळा सुरू केली. पुढे १९८९ मध्ये काही सहकारी डॉक्टरांच्या सहकार्याने निकोप हॉस्पिटल प्रा. लि. सुरू करण्यातही त्यांचा सहभाग राहिला.
१९९५ मध्ये त्यांनी प्रगत शिक्षण संस्थेच्या कमला निंबकर बालभवनमध्ये काम सुरू केले. डॉ. मॅक्सिन बर्नसन यांच्या शैक्षणिक विचारांनी प्रभावित होऊन त्यांनी मुलांकडे केवळ विद्यार्थी म्हणून नव्हे, तर स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व म्हणून पाहण्याची दृष्टी विकसित केली. मुलांची जिज्ञासा, कल्पनाशक्ती, सर्जनशीलता आणि भावनिक गरजा यांना शिक्षणाच्या केंद्रस्थानी ठेवण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन विकसित झाला.
सन २००० मध्ये त्या कमला निंबकर बालभवनच्या मुख्याध्यापिका झाल्या. यासोबतच त्यांनी इंग्रजी, विज्ञान व भूगोल या विषयांचे अनेक वर्षे अध्यापन केले. पुढे प्रगत शिक्षण संस्थेच्या खजिनदार, संचालक आणि सचिव अशा विविध जबाबदाऱ्या त्यांनी सांभाळल्या. सध्या त्या संस्थेच्या उपाध्यक्ष म्हणून कार्यरत आहेत. ‘शिक्षक आणि मुलांचा विकास एकत्र व्हावा’ हा त्यांच्या शैक्षणिक कार्याचा महत्त्वाचा दृष्टिकोन आहे. मुलांना शिकवताना शिक्षकांनीही सतत शिकत राहावे, प्रयोग करावेत आणि आपल्या अध्यापनाचा सातत्याने विचार करावा, अशी त्यांची भूमिका आहे.
पूर्वप्राथमिक व प्राथमिक शिक्षणाच्या क्षेत्रात त्यांचे योगदान व्यापक आहे. अभ्यासक्रम निर्मिती, शिक्षक प्रशिक्षण, बालशिक्षकांचे मार्गदर्शन आणि विविध शैक्षणिक कार्यक्रमांचे परीक्षण यामध्ये त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. या क्षेत्रात त्यांना डॉ. नीलिमा गोखले यांचे मार्गदर्शन लाभले आहे. राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरणावर आधारित राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद (SCERT) मार्फत तयार करण्यात आलेल्या राज्य अभ्यासक्रम आराखडा (बालशिक्षण) निर्मिती प्रक्रियेत त्यांनी तज्ज्ञ मार्गदर्शक म्हणून महत्त्वपूर्ण योगदान दिले असून ‘उदयोन्मुख साक्षरता’ हे प्रकरण त्यांनी लिहिले आहे. ‘बालवाटिका’ या बालशिक्षणावरील चित्रफितीतही त्यांनी सैद्धांतिक मांडणी केली आहे. पूर्वप्राथमिक व प्राथमिक शिक्षणातील अभ्यासक्रम मूल्यांकन व निर्मितीच्या कामात त्यांनी राज्य शैक्षणिक संशोधन व प्रशिक्षण परिषद तसेच महाराष्ट्र प्राथमिक शिक्षण परिषदेसोबत राज्य पातळीवर काम केले आहे.
डॉ. निंबकर यांचे कार्य फलटणपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. युनिसेफ आणि सर रतन टाटा ट्रस्ट यांसारख्या संस्थांसाठी त्यांनी विविध शैक्षणिक कार्यक्रमांचे परीक्षण व परिणाममूल्यांकन केले आहे. विदर्भातील लर्निंग सेंटर्स, यवतमाळ व चंद्रपूरमधील गणित व भाषा कार्यक्रम तसेच शैक्षणिक कार्यक्रम आणि युवक गटांच्या सक्षमीकरणाच्या उपक्रमांचे पुनरावलोकन त्यांनी केले आहे.
शिक्षणातील प्रयोगशीलतेला त्यांनी सातत्याने प्रोत्साहन दिले. कमला निंबकर बालभवनमध्ये मुलांना प्रश्न विचारण्याची, शोध घेण्याची आणि स्वतः शिकण्याची संधी देणारे अनेक उपक्रम राबवले गेले. २०१४ मध्ये ‘स्कूल इन द क्लाऊड’ उपक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील पहिले SOLE प्रयोगशाळा केंद्र सुरू करण्यात आले. स्वयं-संघटित शिक्षणाच्या माध्यमातून मुलांना इंटरनेटच्या साहाय्याने समूहात शिकण्याची संधी मिळाली. या उपक्रमामुळे मुलांच्या इंग्रजी संभाषण कौशल्याबरोबरच आत्मविश्वास वाढण्यास मदत झाली.
प्रगत शिक्षण संस्थेने त्यांच्या नेतृत्वात अनेक मोठे प्रकल्प यशस्वीपणे राबवले आहेत. जिल्हा परिषद, सातारा यांच्या संयुक्त विद्यमाने ‘प्रगत शैक्षणिक महाराष्ट्र’ अंतर्गत ‘Nurturing Early Literacy in Primary Schools in Phaltan Block’ हा प्रकल्प राबवण्यात आला. या उपक्रमाच्या माध्यमातून संपूर्ण फलटण तालुक्यात सुमारे दीडशे गावांमध्ये ग्रंथालयांच्या माध्यमातून विद्यार्थी व शिक्षकांमध्ये वाचनाची गोडी निर्माण करून वाचन संस्कृती रुजवण्याचे काम करण्यात आले. या कार्यासाठी जिल्हा परिषद, सातारा यांच्या वतीने डॉ. निंबकर यांना मानपत्र देऊन गौरवण्यात आले.
केंद्र सरकारच्या ‘निपुण भारत’ अभियानांतर्गत प्रगत शिक्षण संस्थेने एच.टी. पारेख फाउंडेशनच्या अर्थसाहाय्यातून लातूर जिल्ह्यातील औसा तालुक्यातील २०५ अंगणवाड्या आणि २५ जिल्हा परिषद शाळांसोबत काम केले. याचदरम्यान माण तालुक्यातील ५० अंगणवाड्यांसोबत अंगणवाडी सक्षमीकरणासाठीही काम करण्यात आले. या उपक्रमांचा लाभ मुलांसह अंगणवाडी सेविका, मदतनीस आणि जिल्हा परिषद शिक्षकांनाही झाला.
बालसाहित्य आणि सर्जनशील लेखन हे त्यांच्या कार्याचे आणखी एक महत्त्वाचे अंग आहे. ‘मुलांचे सृजनात्मक लेखन’ या पुस्तकातून त्यांनी मुलांच्या सर्जनशील अभिव्यक्तीचा अभ्यास मांडला आहे. प्रत्येक मूल सर्जनशील असते; मात्र प्रत्येकाची सर्जनशीलता वेगवेगळ्या प्रकारे व्यक्त होते, हा त्यांच्या कार्यामागील महत्त्वाचा विचार आहे. त्यांनी ‘मुलांचे ग्रंथालय’ या पुस्तकाचे संपादन केले असून या पुस्तकाला स्व. यशवंतराव चव्हाण प्रतिष्ठान, मुंबईचा उत्कृष्ट पुस्तक पुरस्कार प्राप्त झाला आहे.
सामाजिक बांधिलकी ही त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाची आणखी एक महत्त्वाची बाजू आहे. महिलांसाठी बचत गट चालवणे, विशेष गरजा असलेल्या मुलांसाठी काम करणे तसेच ग्रामीण व वंचित मुलांच्या शिक्षणासाठी प्रयत्न करणे अशा विविध उपक्रमांमध्ये त्यांचा सहभाग राहिला आहे. वैद्यकीय शिक्षण, प्रत्यक्ष वैद्यकीय अनुभव, शिक्षणशास्त्राचा सखोल अभ्यास आणि सामाजिक जाणिवा यांचा सुंदर संगम त्यांच्या कार्यातून दिसून येतो.
त्यांच्या कार्याची दखल घेत त्यांना बॅरिस्टर पी. जी. पाटील स्मृती आदर्श मुख्याध्यापक पुरस्कार (२००६), मातोश्री नानी आडसूळ आदर्श महिला पुरस्कार (२००९) आणि महिला रत्न पुरस्कार (२०१५) अशा विविध पुरस्कारांनी गौरवण्यात आले आहे. तसेच टाटा सामाजिक विज्ञान संस्थेतून प्राथमिक शिक्षणातील एम.ए. पदवी त्यांनी सुवर्णपदकासह प्राप्त केली. विशेष म्हणजे पूर्णवेळ कार्यरत असतानाच त्यांनी हा अभ्यासक्रम पूर्ण केला.
सध्या डॉ. निंबकर प्रगत शिक्षण संस्थेच्या ‘पुस्तकमैत्री अभ्यासक्रमात’ सक्रिय सहभागी असून साधनव्यक्ती म्हणून मार्गदर्शन करत आहेत. या अभ्यासक्रमाच्या निर्मितीसाठी त्यांनी या क्षेत्रात काम करणाऱ्या तज्ज्ञांचा कोअर ग्रुप तयार करून अभ्यासक्रमाला दिशा दिली आहे. पुणे, वर्धा आणि मुंबई येथे महाराष्ट्राच्या विविध भागांतून आलेले पुस्तक मित्र हा अभ्यासक्रम पूर्ण करत आहेत. पुस्तकांसोबत काम करणाऱ्या प्रत्येकासाठी उपयुक्त ठरणाऱ्या या अभ्यासक्रमाच्या माध्यमातून वाचन संस्कृती आणि पुस्तकांची मैत्री मुलांपर्यंत पोहोचवण्याचे काम सुरू आहे.
यासोबतच विप्रो फाउंडेशन व प्रगत शिक्षण संस्था संचलित ‘मजबूत करे नींव’ या प्रकल्पांतर्गत सुरू असलेल्या बालशिक्षण प्रशिक्षण कार्यक्रमात त्या मुख्य साधनव्यक्ती म्हणून कार्यरत आहेत. या प्रशिक्षणात संपूर्ण भारतातील विविध संस्थांचे प्रतिनिधी सहभागी होत आहेत. प्रशिक्षणानंतरही त्या सहभागी संस्थांना सातत्याने मार्गदर्शन करत आहेत.
डॉ. मंजिरी निंबकर यांचा प्रवास हा केवळ डॉक्टर ते शिक्षिका असा प्रवास नाही; तो सेवेतून शिक्षणाकडे, शिक्षणातून प्रयोगशीलतेकडे आणि प्रयोगशीलतेतून सामाजिक परिवर्तनाकडे जाणारा प्रवास आहे. डॉक्टर म्हणून त्यांनी शरीराच्या आरोग्याचा विचार केला; शिक्षिका म्हणून मुलांच्या मनाचा, विचारांचा आणि सर्जनशीलतेचा विचार केला; तर शैक्षणिक नेतृत्वातून शिक्षक आणि शिक्षणव्यवस्थेच्या विकासासाठी काम केले.
फलटणच्या भूमीत उभ्या राहिलेल्या कमला निंबकर बालभवनच्या माध्यमातून त्यांनी शिक्षण म्हणजे केवळ पाठ्यपुस्तक, परीक्षा आणि गुण नव्हेत, तर मुलांना विचार करायला, प्रश्न विचारायला, स्वतःचा आवाज शोधायला आणि संवेदनशील माणूस म्हणून विकसित व्हायला मिळणारी प्रक्रिया आहे, हा विचार प्रत्यक्ष कृतीतून पुढे नेला.आईकडून महर्षी धोंडो केशव कर्वे – आजी डॉ.इरावती कर्वे ते आई प्रसिद्ध लेखिका जाई निंबकर तर वडिलांकडून आजी कमलाबाई निंबकर (पूर्वाश्रमीच्या एलिझाबेथ लंडी) या ऑक्युपेशनल थेरपी किंवा व्यवसायोपचार या वैद्यकीय शाखेचा पाया भारतात घट्ट रोवणाऱ्या पहिल्या व्यक्ती.असा समृद्ध वारसा लाभलेल्या डॉ.मंजिरी निंबकर यांनी आपल्या कार्यकर्तृत्वाने आपल्या कार्याची स्वतंत्र ओळख निर्माण केली.
आज त्या संविधानिक मूल्यांच्या प्रचार प्रसारासोबतच सामाजिक सलोखा व समताधिष्ठित समाज निर्मितीसाठी कार्यरत आहेत. त्यांच्या या कार्यातून घडलेले शिक्षक, आत्मविश्वासाने शिकणारी मुले आणि निर्माण झालेली शैक्षणिक संस्कृती हीच त्यांच्या कार्याची खरी ओळख आणि समाजासाठीची अमूल्य देणगी आहे. त्यांचा प्रवास आजही अखंडपणे सुरु आहे. त्यांना उत्तम आरोग्य लाभो, त्यांच्या पुढील कार्यास मनापासून शुभेच्छा!
आम्हा पूर्व प्राथमिक आणि प्राथमिक शिक्षणात काम करणाऱ्या शिक्षकांना , विद्यार्थ्यांना आणि शिक्षणात नवनवीन प्रयोग करणाऱ्यांना त्यांचे मार्गदर्शन मिळत राहील.
