सोशल मीडिया ऑनलाइन गेमिंग आणि जनरेटिव्ह कृत्रिमबुद्धिमत्ता (एआय) यांसारख्या तंत्रज्ञानामुळे आजचेडिजिटल जग आपल्या जीवनशैलीवर आणि आरोग्यावरमोठा प्रभाव टाकते. विशेषतः मुले,तरुणांच्या बाबतीत हापरिणाम अधिक ठळक आहे. जगभरात बालपणाचीघडण डिजिटल तंत्रज्ञानामुळे नव्याने होत आहे. मुले कशीशिकतात, खेळतात व एकमेकांशी कसे जोडले जातात,हे मोठ्या प्रमाणावर डिजिटल माध्यमे ठरवतात. आमचा उद्देश कोणत्याही तंत्रज्ञानाला विरोध करणे नाही.मात्र डिजिटल वातावरण संधी उपलब्ध करून देते,तितकेच ते मुलांच्या आरोग्य व विकासासाठी गंभीरधोकेही निर्माण करू शकते, ही वस्तुस्थिती स्वीकारावीलागेल. त्यामुळे त्याचे फायदे जास्तीत जास्त मिळवणेआणि जोखीम शक्य तितकी कमी करणे ही आपलीसामूहिक जबाबदारी आहे. योग्य पावले उचलण्यासाठीअजून उशीर झालेला नाही; मात्र केवळ वरवरच्यासुधारणा करून चालणार नाही. डिजिटल साधने शिक्षण,संवाद व आरोग्यसेवांपर्यंत पोहोच वाढवू शकतात. दुर्गमकिंवा संकटग्रस्त भागातील मुलांसाठी ती मोठी संधी ठरूशकतात. अनेक तरुणांना ऑनलाइन माध्यमांतूनसर्जनशीलता, समुदायभावना व आपलेपणाची जाणीवहीमिळते. ऑफलाइन जगात उपेक्षित वाटणाऱ्यांसाठी हेमहत्त्वाचे ठरते. हे फायदे आपोआप मिळत नाहीत.कोणाला प्रवेश मिळतो, तंत्रज्ञानाची रचना कशी आहेआणि ते कोणाच्या हितासाठी वापरले जाते, यावर त्याचेपरिणाम अवलंबून असतात. जगभरातील सरकारे आतामुलांच्या ऑनलाइन सुरक्षिततेकडे सार्वजनिकआरोग्याच्या दृष्टीने पाहू लागली आहेत. ऑस्ट्रेलियाने 16 वर्षांखालील मुलांना सोशल मीडिया खाते उघडण्यास प्रतिबंध करणारा जगातील पहिला कायदा लागू केलाआहे. फ्रान्स 15 वर्षांखालील मुलांच्या सोशल मीडिया वापरावर निर्बंध आणणारा कायदा करत आहे.इंडोनेशियाने 16 वर्षांखालील मुलांसाठी सोशलमीडियावर बंदी लागू केली आहे. स्पेननेही अशी योजना जाहीर केली आहे. आयर्लंड 16 वर्षांखालील मुलांच्या सुरक्षेसाठी वय-आधारित निर्बंध आणि पडताळणीप्रणाली विकसित करण्यासाठी युरोपीय संघातील भागीदारांसोबत काम करत आहे. ब्रिटननेही 16 वर्षांखालील मुलांसाठी सोशल मीडिया सेवा देणाऱ्या प्लॅटफॉर्मवर निर्बंध घालण्याची घोषणा केलीआहे. त्याचबरोबर थेट प्रक्षेपण (लाइव्ह स्ट्रीमिंग) वअनोळखी व्यक्तींशी संपर्क यांवर अतिरिक्त सुरक्षाउपाय सुचवले आहेत. कॅनडानेही 16 वर्षांखालीलमुलांच्या सोशल मीडिया वापरावर निर्बंध आणण्यासाठी विधेयक मांडले असून, प्लॅटफॉर्मना ‘सेफ्टी बायडिझाइन’ तत्त्वे आणि अधिक जबाबदारी स्वीकारण्याचीअट घातली आहे. या उपाययोजनांमधून डिजिटल वातावरणासाठी प्रभावी नियमन, वयानुसार योग्य रचना व मुलांच्या आरोग्याचे संरक्षण करणाऱ्या मजबूत सुरक्षा यंत्रणांची गरज असल्याबाबत जागतिक पातळीवर एकमत होत असल्याचे दिसून येते. जागतिक आरोग्य संघटना (डब्ल्यूएचओ) संशोधनाला चालना देऊन, देशांनातांत्रिक मार्गदर्शन करून आणि सुरक्षित व समतोलडिजिटल आरोग्य व्यवस्था उभारण्यासाठी मदत करतआहे. आपल्याला ठोस उपायांची गरज आहे; कारणडिजिटल जग तटस्थ नाही. त्याची रचना, त्याचे संचालनव त्यामागील आर्थिक मॉडेल जीवनावर परिणाम करतात.उदाहरणार्थ, रूढीवादी, लैंगिकीकरण करणारा, हिंसककिंवा भेदभावपूर्ण मजकूर वारंवार पाहिल्याने मुलांचीस्वतःविषयी आणि समाजाविषयीची समज प्रभावित होऊशकते. अनेक अल्गोरिदम सत्य माहितीपेक्षा लक्ष वेधूनघेणाऱ्या मजकुराला अधिक प्राधान्य देतात. वैयक्तिकमाहिती संकलित करून लक्ष्यित जाहिराती दाखवण्याचीपद्धतही चिंतेचा विषय आहे. उपलब्ध संशोधनानुसार,डिजिटल माध्यमांचा अतिवापर विशेषतः किशोरवयीनमुलांमध्ये चिंता, नैराश्य, झोपेच्या समस्या, आक्रमकताआणि आत्महत्येच्या प्रवृत्ती वाढवू शकतो. सोशल मीडिया, गेमिंग व एआयचा अतिरेक एकटेपणावाढवू शकतो. प्रत्यक्ष नातेसंबंध कमकुवत करू शकतो.ऑनलाइन लैंगिक शोषण आणि अत्याचाराच्याघटनांमध्येही जागतिक स्तरावर वाढ होत आहे. एआयच्यासाहाय्याने तयार होणारे अपमानास्पद, डीपफेक किंवाछळवणुकीचे साहित्य झपाट्याने वाढत आहे. अनेकडिजिटल प्लॅटफॉर्म अधिकाधिक वापरकर्ते आकर्षितकरण्यासाठी तयार करण्यात आले असून, मुलांनाहानिकारक मजकुरापासून संरक्षण देणाऱ्या सुविधा त्यातअपुऱ्या आहेत. जनरेटिव्ह एआय मुलांच्या कल्याणासाठीसंधी आणि धोके दोन्ही वाढवू शकतो. जबाबदारीनेवापरल्यास शिक्षण आणि आरोग्य क्षेत्रात त्याचा मोठाउपयोग होऊ शकतो. मात्र मानवी नातेसंबंध, सहानुभूतीआणि आत्मसंयमावर त्याचा दीर्घकालीन परिणाम अद्यापस्पष्ट झालेला नाही. त्यामुळे या तंत्रज्ञानाकडे सावधदृष्टीकोनातून पाहणे म्हणजे नवकल्पनांचा विरोध करणेनव्हे. सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे आजच्या तरुणांचे मतऐकणे आवश्यक आहे. ते डिजिटल जगाचे सक्रियवापरकर्ते असल्याने अधिक जबाबदार डिजिटलवातावरण उभारण्यात त्यांची महत्त्वाची भूमिका असूशकते. सुरक्षिततेसंबंधी धोरणे तयार करताना त्यांच्याअनुभवांचा उपयोग झाला पाहिजे. पालक, काळजीवाहू,शाळा आणि समाज यांचाही या चर्चेत सक्रिय सहभागअसणे गरजेचे आहे. आपली मुले व तरुण ही बाजारातील वस्तू नाहीत किंवात्यांच्यावर प्रयोग करण्यासाठीची साधने नाहीत. त्यांच्यानिरोगी व सुरक्षित विकासाला पोषक असे डिजिटलवातावरण निर्माण करण्यासाठी सर्वांनी एकत्रित प्रयत्नकरणे आवश्यक आहे. आपण आज घेतलेले निर्णयपुढील अनेक पिढ्यांचे भविष्य घडवणार आहेत.
(‘प्रोजेक्ट सिंडिकेट’मधील लेख. या लेखाचेसहलेखक जागतिक आरोग्य संघटनेचेमहासंचालक डॉ. टेड्रोस अधानोम गेब्रेयेसुसआहेत.)
विचारविश्वावर सखोलपरिणाम घडवला जातोयडिजिटल जग तटस्थ नाही. त्याची रचनाकशी केली जाते, ते कसे चालवले जातेआणि त्यातून आर्थिक लाभ कसामिळवला जातो, यावर आपल्याआयुष्याचे अनेक पैलू अवलंबून असतात.लैंगिकीकरण, हिंसा किंवा भेदभावालाप्रोत्साहन देणारा आशय मुलांसाठी गंभीरधोका ठरू शकतो.
Source link
