बौद्धांची आचारसंहिता म्हणजे विवेकी, नैतिक आणि समताधिष्ठित जीवनपद्धती

बौद्धांची आचारसंहिता म्हणजे विवेकी, नैतिक आणि समताधिष्ठित जीवनपद्धती

समता नगर येथील वर्षावास प्रवचनमालेत आयु. बजरंग गायकवाड सर यांचे सखोल मार्गदर्शन

विडणी (ता. फलटण) : बौद्ध होणे म्हणजे केवळ धर्माची ओळख स्वीकारणे नव्हे, तर बुद्धांनी दिलेली प्रज्ञा, शील, करुणा, समता आणि विवेकाची जीवनदृष्टी आपल्या दैनंदिन आचार-विचार आणि व्यवहारात उतरविणे होय. बुद्धांना वंदन करणे जितके महत्त्वाचे आहे, तितकेच बुद्धांच्या शिकवणीनुसार आपले जीवन घडविणे महत्त्वाचे आहे. बौद्ध म्हणून आपली खरी ओळख आपल्या नावात किंवा घोषणेत नसून आपल्या आचरणात दिसली पाहिजे, असे प्रतिपादन भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याचे माजी संस्कार सचिव तथा प्रवचनकार आयु. बजरंग गायकवाड सर यांनी केले.

समता नगर (विडणी) येथे भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याच्या माजी कार्यकारिणीच्या वतीने आयोजित वर्षावास प्रवचनमालेत ‘बौद्धांची आचारसंहिता’ या विषयावर ते मार्गदर्शन करीत होते.
आयु. बजरंग गायकवाड सर यांनी आपल्या प्रवचनातून बौद्धांच्या आचारसंहितेचा केवळ धार्मिक किंवा विधीप्रधान अर्थ न सांगता तिचा दैनंदिन जीवनाशी असलेला संबंध अत्यंत प्रभावीपणे स्पष्ट केला. मन, वाणी आणि शरीर या तिन्ही स्तरांवर शुद्ध आचरण आवश्यक असून, इतरांना आपल्या कृतीतून दुःख होणार नाही, आपल्या वाणीने कोणाचे मन दुखावले जाणार नाही आणि आपल्या व्यवहारातून अन्यायाला प्रोत्साहन मिळणार नाही, याची दक्षता घेणे म्हणजे धम्म आचरण होय, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

पंचशील म्हणजे चारित्र्यनिर्मितीचा पाया
पंचशीलाचे महत्त्व स्पष्ट करताना त्यांनी सांगितले की, प्राणीहिंसा न करणे, अदत्त वस्तू न घेणे, कामविषयक दुराचारापासून दूर राहणे, असत्य भाषण न करणे आणि मादक पदार्थांपासून दूर राहणे ही केवळ धार्मिक बंधने नसून सुदृढ समाजनिर्मितीची नैतिक तत्त्वे आहेत.
हिंसा टाळल्याने करुणा निर्माण होते, चोरी टाळल्याने प्रामाणिकपणा वाढतो, दुराचार टाळल्याने नात्यांमध्ये विश्वास टिकतो, असत्य टाळल्याने वाणी शुद्ध होते आणि व्यसनांपासून दूर राहिल्याने विवेक व आत्मसंयम वाढतो. त्यामुळे पंचशील हे बौद्ध व्यक्तीच्या चारित्र्यनिर्मितीचे मूलभूत अधिष्ठान आहे, असे त्यांनी सांगितले.

आर्य अष्टांगिक मार्ग हा जीवन जगण्याचा मार्ग
बौद्ध आचारसंहितेचा विचार करताना आर्य अष्टांगिक मार्गाचे महत्त्व स्पष्ट करताना त्यांनी सम्यक दृष्टीपासून सम्यक समाधीपर्यंतचा मार्ग हा केवळ धार्मिक संकल्पना नसून प्रत्यक्ष जीवन जगण्याची दिशा असल्याचे सांगितले.

आपली दृष्टी विवेकी असावी, आपले विचार शुद्ध असावेत, आपली वाणी सत्य आणि हितकारक असावी, आपली कृती नैतिक असावी, आपली उपजीविका प्रामाणिक असावी, योग्य प्रयत्न करण्याची वृत्ती असावी, मनाची सजगता वाढवावी आणि आत्मसंयम विकसित करावा-यातूनच बौद्ध व्यक्तिमत्त्वाची निर्मिती होते, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
बावीस प्रतिज्ञा म्हणजे परिवर्तनाची जीवनदृष्टी
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या बावीस प्रतिज्ञांचा उल्लेख करताना आयु. गायकवाड सर यांनी त्या केवळ धम्मदीक्षेच्या वेळी उच्चारायच्या प्रतिज्ञा नसून दररोजच्या जीवनात आचरणात आणण्याची सामाजिक आणि नैतिक बांधिलकी असल्याचे सांगितले.

अंधश्रद्धा, दैववाद, कर्मकांड आणि विषमतावादी मानसिकतेपासून मुक्त होऊन विवेक, समता आणि मानवतावादी मूल्ये स्वीकारणे हा बावीस प्रतिज्ञांचा गाभा आहे. प्रतिज्ञा किती वेळा म्हटल्या यापेक्षा त्या आपल्या जीवनात किती उतरल्या, हा खरा प्रश्न आहे, असे त्यांनी नमूद केले.

विहार हे केवळ वंदनेचे नव्हे, तर प्रबोधनाचे केंद्र असावे
बौद्धांनी विहाराशी जिव्हाळ्याचे नाते जोडले पाहिजे. विहारात केवळ बुद्धवंदनेसाठी न जाता धम्माचे अध्ययन, ग्रंथवाचन, चर्चा, चिंतन आणि सामाजिक प्रबोधन झाले पाहिजे. पालकांनी आपल्या मुलांना विहारात आणून त्यांना बुद्धांचा धम्म, बाबासाहेबांचा संघर्ष आणि संविधानाची मूल्ये समजावून सांगावीत. विहाराशी जोडलेली पिढीच भविष्यात धम्म चळवळीशी जोडली जाईल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.
उत्सवातून विचार आणि विचारातून कृती निर्माण झाली पाहिजे

बुद्धजयंती, आषाढी पौर्णिमा, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर जयंती यांसारखे मंगलदिन उत्साहाने साजरे करावेत; मात्र ते केवळ मिरवणूक, ध्वनिक्षेपक, सजावट आणि दिखाव्यापुरते मर्यादित राहू नयेत. या निमित्ताने ग्रंथवाचन, धम्मप्रबोधन, विद्यार्थी मार्गदर्शन, रक्तदान, आरोग्य शिबिरे, वृक्षारोपण आणि गरजू विद्यार्थ्यांना मदत अशा समाजोपयोगी उपक्रमांना प्राधान्य दिले पाहिजे.
“उत्सवातून विचार निर्माण झाला आणि विचारातून कृती निर्माण झाली, तरच तो धम्माचा मंगलदिन ठरतो,” असा विचार त्यांनी मांडला.
व्यसनमुक्ती आणि अंधश्रद्धामुक्ती ही बौद्धांची जबाबदारी

दारू, तंबाखू, गुटखा, सिगारेट आणि इतर व्यसनांपासून दूर राहणे ही बौद्ध व्यक्तीची महत्त्वाची नैतिक जबाबदारी आहे. व्यसनाचा परिणाम केवळ व्यक्तीच्या आरोग्यावर होत नाही, तर संपूर्ण कुटुंबाच्या आर्थिक आणि सामाजिक जीवनावर होतो. त्यामुळे स्वतः व्यसनमुक्त राहण्याबरोबरच समाजात व्यसनमुक्तीची चळवळ उभी करण्याचे आवाहन त्यांनी केले.

त्याचबरोबर गंडे-दोरे, ताईत, जादूटोणा, भोंदूगिरी आणि अविवेकी कर्मकांडापासून दूर राहण्याचे आवाहन करताना त्यांनी सांगितले की, बुद्धधम्म हा प्रज्ञा आणि विवेकाचा धम्म आहे. कोणतीही गोष्ट केवळ परंपरा आहे म्हणून स्वीकारण्याऐवजी तिची चिकित्सा करणे आवश्यक आहे.

शिक्षण आणि समता ही धम्माची सामाजिक बाजू
बौद्ध समाजाने मुलांच्या शिक्षणाला सर्वोच्च प्राधान्य द्यावे. मुलांमध्ये केवळ पाठांतर नव्हे, तर वाचनाची सवय, प्रश्न विचारण्याची वृत्ती, वैज्ञानिक दृष्टिकोन, समता आणि सामाजिक जबाबदारी निर्माण केली पाहिजे. बुद्ध, फुले, शाहू, आंबेडकर आणि इतर परिवर्तनवादी विचारवंतांचे साहित्य मुलांनी वाचले पाहिजे, असेही त्यांनी सांगितले.

जातिभेद, अस्पृश्यता, स्त्री-पुरुष विषमता आणि सामाजिक भेदभावाला बौद्धांनी स्पष्टपणे नकार दिला पाहिजे. मुलगा आणि मुलगी समान, स्त्री आणि पुरुष समान आणि प्रत्येक माणूस समान प्रतिष्ठेचा आहे, ही भूमिका घरापासून सुरू झाली पाहिजे, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

वर्षावास म्हणजे आत्मपरीक्षण, धम्मश्रवण आणि आचरणाचा काळ
आयु. विठ्ठल निकाळजे सर यांनी उलगडले वर्षावासाचे महत्त्व –

यावेळी भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याचे माजी कोषाध्यक्ष आयु. विठ्ठल निकाळजे सर यांनी ‘वर्षावास म्हणजे काय? वर्षावासाची सुरुवात आणि त्याचे महत्त्व’ हा विषय अत्यंत सहज, सोप्या आणि ओघवत्या भाषेत उपस्थितांसमोर मांडला.
वर्षावासाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी सांगताना त्यांनी स्पष्ट केले की, पावसाळ्याच्या काळात भिक्खू संघाने एका ठिकाणी राहून धम्माचे अध्ययन, चिंतन, साधना आणि उपासक-उपासिकांना धम्मदेशन देण्याची परंपरा विकसित झाली. वर्षावास हा केवळ भिक्खूंच्या एका ठिकाणी वास्तव्याचा काळ नसून धम्माशी अधिक जवळीक निर्माण करण्याची संधी आहे.

आजच्या काळात वर्षावासाचा अर्थ केवळ भिक्खू संघापुरता मर्यादित न ठेवता प्रत्येक उपासक-उपासिकेने आपल्या जीवनात त्याचा उपयोग केला पाहिजे. वर्षावास म्हणजे स्वतःकडे पाहण्याचा, आपल्या आचार-विचारांचे परीक्षण करण्याचा, धम्म समजून घेण्याचा आणि चुकीच्या सवयी सोडून योग्य जीवनपद्धती स्वीकारण्याचा काळ आहे, असे त्यांनी सांगितले.

वर्षावासात धम्म ऐकणेच नव्हे, धम्म जगणे आवश्यक
आयु. निकाळे सर यांनी वर्षावासाचा संबंध सामान्य बौद्ध कुटुंबाच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडला. वर्षावासाच्या काळात प्रत्येक कुटुंबाने नियमित बुद्धवंदना करावी, विहारात जावे, धम्माचे श्रवण करावे, धम्मग्रंथांचे वाचन करावे आणि मुलांनाही धम्माच्या वातावरणाशी जोडावे, असे आवाहन त्यांनी केले.

केवळ तीन महिने प्रवचन ऐकून वर्षावास पूर्ण होत नाही. प्रवचनातून मिळालेला विचार आपल्या जीवनात किती उतरला, आपल्या वर्तनात काय बदल झाला, आपल्या कुटुंबातील वातावरण किती मैत्रीपूर्ण झाले, आपण व्यसनांपासून किती दूर गेलो, आपल्या मनातील अंधश्रद्धा किती कमी झाली आणि आपण समाजासाठी काय केले-याचे आत्मपरीक्षण करणे म्हणजे वर्षावासाचे खरे सार्थक होय, असा मौलिक विचार त्यांनी मांडला.

वर्षावासातून कुटुंब आणि समाजाची धम्माशी नाळ जोडावी
आजच्या बदलत्या जीवनशैलीत बौद्ध कुटुंबांनी धम्माशी सातत्याने जोडलेले राहण्याची गरज आहे. घरात बुद्धांचे विचार, बाबासाहेबांचे साहित्य आणि संविधानातील मूल्यांवर चर्चा झाली पाहिजे. मुलांना केवळ धम्माची ओळख न देता धम्माचा अर्थ समजावून सांगणे आवश्यक आहे, असे त्यांनी सांगितले.

वर्षावासाच्या काळात प्रत्येक विहाराने आपल्या परिसरातील उपासक-उपासिकांना एकत्र करून धम्मवाचन, प्रवचन, प्रश्नोत्तर, ग्रंथचर्चा, बालधम्म संस्कार आणि समाजोपयोगी उपक्रम राबविले पाहिजेत. अशा उपक्रमांमधून वर्षावास हा केवळ धार्मिक कार्यक्रम न राहता सामाजिक प्रबोधनाची चळवळ बनेल, असे त्यांनी स्पष्ट केले.

आपल्या मनातील द्वेष, मत्सर, अहंकार, अज्ञान आणि अविवेक कमी करून मैत्री, करुणा, प्रज्ञा, शील आणि समता वाढविणे, हीच वर्षावासाची खरी साधना आहे, असे आयु. निकाळे सर यांनी सांगितले.
यावेळी त्यांनी सादर केलेल्या सुंदर बुद्धगीताने उपस्थितांचे वातावरण मंत्रमुग्ध झाले आणि धम्ममय वातावरण अधिक प्रसन्न झाले.

संविधान व ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ घेऊन समता नगरमध्ये चंक्रमण
धम्मप्रवचनापूर्वी समता नगर येथे जनजागृतीपर चंक्रमण आयोजित करण्यात आले. भारतीय संविधान आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर लिखित ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ हा ग्रंथ हातात घेऊन संपूर्ण समता नगर परिसरातून फेरी काढण्यात आली.
या चंक्रमणामध्ये समता नगरमधील बौद्ध उपासक-उपासिका, बालक-बालिका तसेच भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याच्या माजी कार्यकारिणीतील पदाधिकारी मोठ्या संख्येने सहभागी झाले. बुद्धधम्म, भारतीय संविधान, समता आणि सामाजिक प्रबोधनाचा संदेश या माध्यमातून देण्यात आला.

सलग तीन महिने वर्षावास प्रवचनमाला राबविण्याचे आवाहन
यावेळी भारतीय बौद्ध महासभा शाखा सातारा जिल्हा पूर्वचे संस्कार सचिव आयु. सोमीनाथ घोरपडे यांनी माजी कार्यकारिणीच्या वतीने आयोजित कार्यक्रमाचे कौतुक केले. समता नगर येथे सलग तीन महिने वर्षावास प्रवचनमाला राबवून धम्माचे सातत्यपूर्ण प्रबोधन करण्याचे आवाहन त्यांनी केले.
वर्षावास हा धम्मश्रवण, चिंतन, आत्मपरीक्षण आणि आचरणाचा काळ असून, या काळात अधिकाधिक कुटुंबांनी धम्माशी जोडले जावे आणि धम्माचा संदेश समाजातील प्रत्येक घटकापर्यंत पोहोचवावा, असे त्यांनी सांगितले.

कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याचे माजी अध्यक्ष तथा सुभाष प्रबोधनकार आयु. महावीर भालेराव यांनी केले.
आभार प्रदर्शन समता नगरचे तसेच भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याच्या माजी प्रचार व पर्यटन विभागाचे उपाध्यक्ष आयु. रामचंद्र मोरे सर यांनी केले. त्यांनी न्यू पंचशील तरुण मित्र मंडळाच्या सर्व कार्यकर्त्यांचे, आयु. सोमीनाथ घोरपडे तसेच भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याच्या माजी सर्व पदाधिकाऱ्यांचे मनःपूर्वक आभार मानले.
कार्यक्रमास आयु. सोमीनाथ घोरपडे, आयु. महावीर भालेराव, आयु. बाबासाहेब जगताप, आयु. विठ्ठल निकाळे सर, आयु. अमोल भोसले, आयु. राजेंद्रकुमार गायकवाड सर, आयु. बजरंग गायकवाड सर, आयु. रामचंद्र मोरे सर, न्यू पंचशील तरुण मित्र मंडळाचे सर्व पदाधिकारी तसेच बौद्ध उपासक-उपासिका, बालक-बालिका आणि धम्मबांधव मोठ्या संख्येने उपस्थित होते.

समता नगर येथील या वर्षावास प्रवचनातून ‘बुद्धांना वंदन करण्याबरोबरच बुद्धांच्या विचारांनुसार जगणे’ आणि ‘वर्षावासात केवळ धम्म ऐकणे नव्हे, तर धम्म आचरणात आणणे’ हा प्रभावी संदेश देण्यात आला.