तथागत बुद्ध व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे रोज कृतज्ञतेने स्मरण करा – भंते काश्यप
फलटण : मानवी जीवन हे क्षणभंगुर, अनित्य आणि परिवर्तनशील आहे. जन्म, जरा, व्याधी व मरण या चार अनिवार्य सत्यांच्या कक्षेतच मानवाचे जीवन फिरते. म्हणूनच भय, राग, द्वेष, लोभ व अज्ञान यात जीवन घालवण्याऐवजी तथागत बुद्धांनी दाखविलेल्या धम्ममार्गावर चालणे आवश्यक आहे, असे प्रतिपादन भंते काश्यप यांनी केले.
भगवान बुद्धांनी मानवाला वास्तवाचे दर्शन घडवण्यासाठी अनिच्च, दुक्ख आणि अनत्ता ही त्रिसूत्री दिली. या तत्वांचे आकलन झाल्यावर मनातील अहंकार, आसक्ती व भीती आपोआप नष्ट होते. यासंदर्भात त्यांनी पुढील पाली गाथेचा उल्लेख केला-
“सब्बे संखारा अनिच्चा,
यदा पञ्ञाय पस्सति ।
अथ निब्बिन्दति दुक्खे,
एसा मग्गो विसुद्धिया ॥”
“सर्व संयोगी गोष्टी अनित्य आहेत, हे जेव्हा मनुष्य प्रज्ञेने पाहतो, तेव्हा तो दुःखापासून विरक्त होतो. हाच शुद्धीचा व मुक्तीचा मार्ग आहे.”
आज मानवाच्या मनात जी भीती आहे ती वास्तवातून नव्हे, तर अज्ञानातून निर्माण झाली आहे. अंधश्रद्धा, कर्मकांड, भूतभान, अमंगल समजुती यामुळे मन अधिकच अस्थिर होते. बुद्धांनी अशा सर्व अज्ञानाधारित समजुतींना नाकारून विवेक, प्रज्ञा आणि अनुभवाधारित सत्यावर भर दिला. म्हणूनच धम्म हा वैज्ञानिक, तार्किक आणि मानवी कल्याणावर आधारित आहे, असे भंते काश्यप यांनी स्पष्ट केले.
मन हे चंचल आहे. चित्त विचलित झाले की कामना, कल्पना व अस्थिर विचार उत्पन्न होतात. यामुळे अस्वस्थता वाढते आणि झोपेतही स्वप्नांच्या रूपाने मन सक्रिय राहते. यावर उपाय म्हणून तथागत बुद्धांनी समथा व विपश्यना ध्यान सांगितले. ध्यानाने चित्त एकाग्र होते, शुद्ध होते आणि अंतर्मन शांत होते.
मनाच्या स्वरूपावर प्रकाश टाकणारी पुढील पाली गाथा याठिकाणी महत्त्वाची ठरते-
“चित्तं दन्तं सुखावहं,
चित्तं रक्खेथ मेधावी ।
दुन्निग्गहस्स लाहू,
यतो कामो निग्गहो ॥”
“संयमित मन सुख देणारे असते. ज्ञानी व्यक्तीने आपल्या मनाचे रक्षण करावे, कारण असंयमित मन अत्यंत कठीण असते आणि ते दुःख निर्माण करते.”
सुख हे बाह्य साधनांमध्ये नाही, तर अंतर्मनाच्या शुद्धतेत आहे. शील, समाधी व प्रज्ञा या त्रिशिक्षणावर आधारित जीवनच खरे मंगल जीवन ठरते. ध्यान ही केवळ क्रिया नसून आत्मपरिक्षणाची, आत्मशुद्धीची आणि मुक्तीची प्रक्रिया आहे, असे भंते काश्यप यांनी सांगितले.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी तथागत बुद्धांचा हाच करुणा, विवेक आणि प्रज्ञेवर आधारित धम्म आधुनिक मानवासाठी पुनरुज्जीवित केला. ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथाच्या माध्यमातून त्यांनी माणसाला अंधश्रद्धेपासून मुक्त करून आत्मसन्मान, समता व मानवतेचा मार्ग दाखविला.
या संदर्भात अत्त दीप भव या बुद्धवचनाचे महत्त्व अधोरेखित करताना भंते काश्यप म्हणाले-
“अप्प दीपो भव, अप्प सरणो भव ।
धम्म दीपो भव, धम्म सरणो भव ॥”
“स्वतःच स्वतःचा दीप बना, स्वतःच स्वतःचा आधार बना. धम्मालाच दीप माना आणि धम्मालाच शरण जा.”
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी सांगितलेला धम्म म्हणजे पलायन नव्हे, तर संघर्षातून मुक्तीकडे जाणारा मार्ग आहे. त्यामुळे रोज ध्यानसाधना करा, मनातील भीती व अज्ञान दूर करा आणि तथागत बुद्ध व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे कृतज्ञतेने स्मरण करून त्यांच्या विचारांप्रमाणे जीवन जगा. तरच खऱ्या अर्थाने सुख, शांतता व समाधान आपल्या आयुष्यात स्थिरावेल, असे आवाहन भंते काश्यप यांनी केले.
भगवान बुद्धांनी कधीही अंधश्रद्धा किंवा आंधळा विश्वास शिकवला नाही. त्यांनी स्पष्ट सांगितले की
धम्म हा फक्त ऐकण्यासाठी नसून, अनुभवण्यासाठी आहे. म्हणूनच धम्माचे तीन टप्पे सांगितले जातात-
श्रवण (ऐकणे) – धम्मदेशना ऐकणे, मनन-चिंतन (विचार करणे) – ऐकलेल्या धम्माचा अर्थ समजून घेणे. आचरण (प्रयोगात आणणे) – जीवनात उतरवणे. जो धम्म ऐकतो पण आचरण करत नाही, त्याला परिवर्तन होत नाही. आणि जो आचरण करतो, त्यालाच मुक्तीचा अनुभव येतो.
निब्बाण म्हणजे काय? निब्बाण हा शब्द अनेकदा चुकीच्या अर्थाने समजला जातो. निब्बाण म्हणजे मृत्यू नाही, स्वर्ग नाही, आत्म्याचा नाश नाही.
निब्बाण म्हणजे राग, द्वेष आणि मोह यांचा पूर्ण निरोध, तृष्णेचा (तन्हा) अंत, दुःखाच्या कारणांचा अंत. बुद्धांच्या भाषेत- “तन्हा क्षय होणे हाच निब्बाण आहे.”निब्बाण ही मानसिक अवस्था आहे. जिथे-
मनात आसक्ती नाही, द्वेष नाही, भीती नाही, अज्ञान नाही, निब्बाण प्राप्त व्यक्ती जिवंत असतानाच दुःखमुक्त होते. तो जगतो, वागतो, बोलतो—पण बंधनात अडकत नाही. बुद्धांनी निब्बाणाबद्दल सांगितले -निब्बाण म्हणजे शांतता (शांति), निब्बाण म्हणजे वैराग्य, निब्बाण म्हणजे मुक्ती. मग महापरिनिब्बाण म्हणजे काय?
महापरिनिब्बाण म्हणजे- पूर्णपणे शरीराचा अंत झाल्यानंतरची अवस्था जेव्हा एखादी व्यक्ती- जिवंतपणीच निब्बाण प्राप्त करते, सर्व कर्मबंध तोडते
पुनर्जन्माचे बीज नष्ट करते, आणि नंतर तिचे शरीर नष्ट होते, तेव्हा ती अवस्था महापरिनिब्बाण म्हणतात.
सोप्या शब्दांत फरक- निब्बाण महापरिनिब्बाण जिवंत असतानाच प्राप्त शरीर नष्ट झाल्यावर दुःखातून मुक्त मन पुनर्जन्माचा पूर्ण अंत बुद्ध व अरहंतांनी अनुभवलं बुद्धांचे अंतिम निर्वाण भगवान बुद्धांनी कुशीनगर येथे देहत्याग केला,
तो प्रसंग म्हणजेच महापरिनिब्बाण. बुद्धांचा अंतिम संदेश (महत्त्वाचा!) भगवान बुद्धांचे शेवटचे शब्द होते – “वयधम्मा संखारा, अप्पमादेन संपादेथ.”
“सर्व संयोगी वस्तू नाशवंत आहेत.”
प्रमाद न करता, जागरूकतेने स्वतःची मुक्ती साधा.
हा संदेश सांगतो – कुणीही आपल्याला वाचवणार नाही. मुक्ती स्वतःच्या आचरणातूनच मिळते
धम्म ऐकणे पुरेसे नाही. त्यावर मनन, चिंतन आणि आचरण आवश्यक आहे. निब्बाण म्हणजे पलायन नाही, तर जागरूक जीवन महापरिनिब्बाण म्हणजे पुनर्जन्माचा पूर्ण अंत. धम्म हा ग्रंथात नाही, तर जगण्यात आहे. आचरणातच निब्बाणाचा मार्ग आहे.
ही धम्मदेसना भीमराव लोंढे सर व विठ्ठल निकाळजे सर यांच्या निवासस्थानी आयोजित करण्यात आली होती. यावेळी भारतीय बौध्द महासभा सातारा जिल्हा पूर्व चे संस्कार सचिव सोमीनाथ घोरपडे, संस्कार सचिव अमोल काकडे, स्नेहल जगताप, मनिषा जगताप, कमल सोनवले, रजनी माने, प्रसन्नजीत लोंढे, पराग लोंढे, प्रफुल्लता लोंढे, सुहास माने, भारतीय बौद्ध महासभा राज्याचे संघटक तथा समता सैनिक दलाचे असिस्ट स्टाफ ऑफिसर आयु. दादासाहेब भोसले, भारतीय बौद्ध महासभा शाखा फलटण तालुक्याचे कोषाध्यक्ष आयु. विठ्ठल बाबुराव निकाळजे सर, आयु.अरविंद आपासो काकडे, भाग्यश्री विठ्ठल निकाळजे, सीता दादासाहेब भोसले, शोभा अरविंद काकडे, सागर दादासाहेब भोसले, विजय विठ्ठल निकाळजे, अजय विठ्ठल निकाळजे उपस्थित होते.
