Hypercapnia due to improper sleeping habits: बरेचजण हिवाळ्यात थंडाव्या पासून वाचण्यासाठी रात्री झोपताना एकत्र दोन-तीन चादर किंवा ब्लँकेटचा वापर करतात. तर काहीजण ब्लँकेटने स्वतःला पायापासून डोक्यापर्यंत पूर्णपणे झाकून घेतात. जर तुम्हालाही अशाप्रकारे झोपायची सवय असेल तर आत्ताच सावध व्हा, कारण तुमची ही सवय तुमच्या अस्वस्थ आरोग्याचे मोठे कारण बनू शकते.

Add Zee News as a Preferred Source

एका संशोधनानुसार असे समोर आले आहे की, झोपताना पायापासून डोक्यापर्यंत पूर्णपणे चादर घेतल्यास तुमच्या शरीराला योग्य प्रमाणात ताजी हवा आणि ऑक्सिजन मिळत नाही. श्वसन प्रक्रियेदरम्यान शरीरासाठी घातक असलेला कार्बन डायऑक्साईड बाहेर टाकला जातो आणि ऑक्सिजन आत खेचले जाते. पण जेव्हा तुम्ही चादर किंवा ब्लँकेटने तुमचे शरीर पूर्णपणे झाकून घेता तेव्हा कार्बन डायऑक्साइडला बाहेर जाण्यास जागा मिळत नाही. यामुळे श्वास घेताना ऑक्सिजनसह कार्बन डायऑक्साइडही शरीरात खेचला जातो, आणि तुमच्या शरीरातील कार्बन डायऑक्साइडचे प्रमाण वाढत जाते. या स्थितीला हायपरकॅप्निया असे म्हटले जाते. यामुळे रक्ताचे पीएच संतुलन बिघडते आणि शरीरातील विविध अवयवांच्या कार्यावर परिणाम होतो.

कार्बन डायऑक्साइड वाढल्यामुळे प्रथम श्वासोच्छ्वास जलद होतो, डोके दुखणे, चक्कर येणे, थकवा, गोंधळलेपणाची भावना येणे अशा समस्या उद्भवतात. कारण शरीराला पुरेसा ऑक्सिजन मिळत नसल्याने मेंदूवर ताण येतो. कार्बन डायऑक्साइडची पातळी अधिक वाढल्यास रेस्पिरेटरी अ‍ॅसिडोसिस होऊ शकते, ज्यामुळे रक्त जास्त आम्लीय बनते आणि हृदय, फुफ्फुसे व मेंदू यांचे कार्य मंदावते. काही वेळा धडधड वाढणे, छातीत जडपणा आणि श्वास घेण्यास त्रासही सुरू होतो. गंभीर स्तरावर हायपरकॅप्नियामध्ये बेशुद्धी, फिट्स, रक्तदाब घसरणे आणि जीवघेणी श्वसन समस्या होण्याची शक्यता निर्माण होते. विशेषत: दम्याचे रुग्ण, जास्त धूम्रपान करणारे किंवा ऑक्सिजन थेरपीवर असलेले रुग्ण यांच्यात हे धोके जास्त आढळतात. हायपरकॅप्नियाच्या या लक्षणांना दुर्लक्षित केल्यास श्वसन संस्थेवर आणि हृदयावर गंभीर परिणाम होऊ शकतो.

थंड हवेपासून वाचण्यासाठी रात्री झोपताना शरीर पूर्णपणे झाकून घेतल्यास ऊब निर्माण होते ज्यामुळे ब्लँकेटमधील तापमान वाढते. सामान्यतः रात्री झोपताना शरीराचे तापमान कमी असणे अनुकूल मानले जाते. त्यामुळे जास्त तापमान वाढल्यास उष्णता जाणवू लागते आणि घाम येऊन अस्वस्थ वाटते. यामुळे झोपेत अडथळा येण्याची शक्यता असते. गाढ झोपेत सतत अडथळा आल्याने शारीरिक तसेच मानसिक समस्या उद्भवतात. झोप पूर्ण न झाल्याने दिवसभर मेंदूवर जास्त ताण पडून चिडचिड होणे, डोके जड होणे, कामात लक्ष न लागणे, थकवा यांसारख्या मानसिक समस्यांना सामोरे जावे लागते.

म्हणूनच जर तुम्हाला सुद्धा झोपताना चादर किंवा ब्लँकेटने शरीर पूर्णपणे झाकून घेण्याची सवय असेल तर आत्ताच ही सवय बदला. झोपताना तुम्हाला ताजी हवा मिळत राहील याची काळजी घ्या. तसेच हायपरकॅप्निया बाबतीतील कोणतीही लक्षणे जाणवत असल्यास त्वरीत डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. वेळीच उपचार सुरू करा. 

या जगात जेवढी माणसं आहेत, तेवढं त्यांचे वेगवेगळ्या सवयी असतात. खास करून झोपबद्दल अनेकांच्या वेगवेगळ्या सवयी असतात. कोणाला शांत झोपेसाठी खास त्यांची आवडीची मऊ उशी लागते. तर काहींना खोलीत अंधार असेल तरच झोप लागते. तर काहींना त्यांची आवडीची जागा, पांघरून, अगदी मस्त थंडी हवा लागते. पण काहींना लोकांना अशी सवय असते की, एसी लावायचा, मस्त ब्लँकेट घ्यायचं पण हो, पाय मात्र ब्लँकेटच्या बाहेर ठेवायचे. ही सवय नाही यामागील वैज्ञानिक कारणं असतात. ही काय कारणं आहेत, आज आपण जाणून घेणार आहोत. 

Add Zee News as a Preferred Source

पहिले कारण – चादरीखाली गुदमरल्यासारखं वाटतं

वैज्ञानिक कारणं असं आहे की, अनेक लोकांना जड रजाई किंवा ब्लँकेटखाली गुदमरल्यासारखे वाटतं. अगदी थोडीशी बंधनाची भावना ज्यांना शांत झोपण्यासाठी अडचण निर्माण करते. अशा परिस्थितीत, अगदी फक्त एक पाय बाहेर काढला तरी त्यांना स्वातंत्र्याची भावना निर्माण होते. हा छोटासा बदल मज्जासंस्था शांत करतो आणि शरीराला झोपण्यास मदत करतो. 

बालपणीच्या सवयी…

अनेकांची बालपणाची सवय मोठ्यापणीही त्यांच्यासोबत असते. जसे की आवडत्या ब्लँकेटमध्ये झोपणे, उशीखाली हात ठेवणे किंवा एक पाय बाहेर ठेवून झोपणे. जर्नल ऑफ सायकोसोमॅटिक रिसर्चमध्ये प्रकाशित झालेल्या संशोधनातून असं दिसून आलंय की या सवयी कायम राहतात कारण त्या मेंदूला सुरक्षितता आणि आरामाचा संदेश देण्यास मदत करतात. यामुळे ताण कमी होऊन शांत झोपण्यास मदत होते.

सूक्ष्म-स्वातंत्र्याची भावना!

अनेकांना तणावाची भावना असल्याने झोप लागण्यास त्रास होतो. हा एक मानसिक समाधानाचा भाग आहे, जेव्हा ती व्यक्ती पांघरूनातून पाय बाहेर काढल्यास ते मिळतं. 

मेंदूसाठी ‘झोपेचा संकेत’…

अनेकांना शरीराला झोपेचे संकेत देण्यासाठी रुममधील दिवे मंद करणे, पायमोजे घालणे अशा सवयी म्हणजे चला झोपेची वेळ झाली. अशा प्रकारे अनेक जण मेंदूला झोपेचे संकेत देत असतो. 

तर अनेकांना झोपेत हालचाली करण्याची सवय असते. खरं तर त्यामागे अनेक वेळा दिवसभरातील थकवा किंवा चिडचिड त्यातून दिसते. दिवसभराचा हा ताण अनेक वेळा झोपेवर परिणाम करतो. 

उत्तम आरोग्यासाठी चांगली झोप ही फार आवश्यक असते. त्यामुळे तुमची ही एक छोटीशी सवय चादरीबाहेर पाय काढणे नक्कीच तुमच्यासाठी फायदेशीर ठरणार आहे. 

Sunbathing Misconception: अनेकांना वाटतं की थोडं ऊन मिळालं की ड जीवनसत्त्वाची शरिराची गरज पूर्ण झाली. मात्र प्रत्यक्षात असं नसतं. शरिराची प्रक्रिया यापेक्षा जास्त गुंतागुंतीची असते. सूर्यप्रकाश आवश्यक असतोच पण उन्हात जाणे  आणि शरीरात जीवनसत्त्व D तयार होणे  या दोन्ही वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत. त्यामुळे हिवाळ्यातला सूर्य तुम्हाला फसवतो? असं तुम्हाला कोणी सांगितलं तरी ते खोटं ठरणार नाही. ‘सनबाथ’बद्दल काही गैरसमज समजून घेऊया. 

Add Zee News as a Preferred Source

भारत उष्ण कटिबंधातील देश असला तरीही विशेषत: शहरांमध्ये जीवनसत्त्व D ची कमतरता मोठ्या प्रमाणात दिसून येते. हिवाळ्यात ऊन ऊबदार वाटते, पण त्यात UVB किरणे खूप कमी असतात. Vitamin D फक्त UVB किरणांमुळेच त्वचेत तयार होते. त्यामुळे फक्त बाहेर उभे राहिले तरी पुरेसे Vitamin D मिळत नाही. ‘हिवाळ्यामध्ये हवामान, प्रदूषण आणि जीवनशैली या सगळ्याचा एकत्रित परिणाम Vitamin D तयार होण्यावर होतो, असे वॉकहार्ट हॉस्पिटल्सचे एंडोक्रायनोलॉजिस्ट व डायबेटोलॉजिस्ट डॉ. प्रणव घोडी सांगतात.

शहरातील जीवनशैली मोठी अडचण

सकाळी 10 ते दुपारी 2 ही UVB किरणे जास्त असतात तेव्हा बहुतांश लोक ऑफिसात किंवा घरी असतात. त्यामुळे त्वचेला पुरेसा सूर्यप्रकाश मिळतच नाही. प्रदूषणामुळेही UVB किरणे अडतात.

थंडी आणि कपडे त्वचा झाकतात

हिवाळ्यात थंडीमुळे लोक एकावर एक कपडे घालतात. परिणामी शरीराची त्वचा पूर्णपणे झाकली जाते, त्यामुळे UVB किरणे त्वचेपर्यंत पोहोचत नाहीत. हिवाळ्यातील प्रदूषणही जास्त असल्याने अजून अडचण वाढते.

गडद त्वचा असल्यास…

भारतीयांची त्वचा गव्हाळ ते काळी असते. मेलेनिन जास्त असल्याने ही त्वचा नैसर्गिक सनस्क्रीनसारखी काम करते. त्यामुळे गोऱ्या त्वचेच्या लोकांपेक्षा आम्हाला Vitamin D तयार करण्यासाठी खूप जास्त वेळ सूर्यप्रकाशात राहावे लागते. हिवाळ्यात तर हे जवळपास अशक्यच होते.

आहाराचा फायदा?

दुधात Vitamin D टाकलेले (फोर्टिफाइड), अंडी, मासे, मशरूम यातून थोडे Vitamin D मिळते, पण ते रोजच्या गरजेचा फक्त १०-२०% भाग पूर्ण करते. शहरात राहणाऱ्या बहुतेकांना हिवाळ्यात फक्त सूर्य आणि आहारावर अवलंबून राहून पुरेसे Vitamin D मिळणे कठीण आहे.

काय काळजी घ्याल?  

हिवाळ्यात Vitamin D ची काळजी घेणे खूप महत्त्वाचे आहे.शक्य तेव्हा सकाळी 10 ते दुपारी 2 पर्यंत 20-30 मिनिटे हात-पाय-चेहऱ्याला सूर्यप्रकाश द्या.Vitamin D युक्त आहार घ्या.थकवा, हाड दुखणे, सतत सर्दी-पडसे यासारखी लक्षणे दिसली तर डॉक्टरांकडे तपासणी करा आणि गरज पडली तर सप्लिमेंट्स घ्या, असा सल्ला डॉक्टर देतात. 

FAQ

१. हिवाळ्यात ऊन खूप असूनही Vitamin D का कमी पडते?

उत्तर: हिवाळ्यात ऊन ऊबदार वाटते, पण त्यात UVB किरणे खूपच कमी असतात. Vitamin D फक्त UVB किरणांमुळेच तयार होते. शिवाय थंडीमुळे जास्त कपडे घालतो, प्रदूषण जास्त असते आणि सकाळी १० ते दुपारी २ या मुख्य वेळेत आपण घरात-ऑफिसात असतो, म्हणून पुरेसे Vitamin D मिळत नाही.

२. भारतीयांची त्वचा गडद असल्याने Vitamin D वर काय परिणाम होतो?

उत्तर: भारतीयांची त्वचा गव्हाळ ते काळी असते, त्यात मेलेनिन जास्त असते. मेलेनिन नैसर्गिक सनस्क्रीनसारखे काम करते. त्यामुळे गोऱ्या त्वचेच्या लोकांपेक्षा आपल्याला Vitamin D तयार करण्यासाठी ५-१० पट जास्त सूर्यप्रकाश लागतो. हिवाळ्यात UVB कमी असल्याने ही कमतरता आणखी वाढते.

३. हिवाळ्यात Vitamin D ची पातळी कशी वाढवावी?

उत्तर:  शक्य तेव्हा सकाळी १० ते दुपारी २ दरम्यान २०-३० मिनिटे हात, पाय, चेहरा उघडे ठेवून सूर्यप्रकाश घ्या.  फोर्टिफाइड दूध, अंडी, मासे, मशरूम यासारखे Vitamin D युक्त पदार्थ खा.  
सतत थकवा, हाड-सांधे दुखणे, स्नायू कमजोरी, वारंवार सर्दी होत असेल तर रक्त तपासणी करून डॉक्टरांच्या सल्ल्याने Vitamin D चे सप्लिमेंट्स घ्या.