सम्यक संमबुद्धांची प्राचीन भारतात आढळून न येणारी चालण्याच्या स्थितीतील शिल्प !
भारतात जिथे बुद्ध धम्माचा उगम झाला त्या प्राचीन भारतात आढळून न येणारे हे शिल्प, नाग लोकांची भूमी असलेल्या नागपूरतील “नागलोक” या ठिकाणी आहे. बौद्ध शिल्पशास्त्रानुसार भूमी स्पर्श मुद्रा अथवा प्रामुख्याने आढळून येणारी धम्मचक्र प्रवर्तन मुद्रा/ व्याख्यान मुद्रा ही सर्रासपणे दिसून येते, त्याही व्यतिरिक्त अनेक शिल्प आपल्याला आढळून येतात , पण चालणाऱ्या स्थितीतील सम्यक संमबुद्धांचे शिल्प दुर्मिळच, मग ही मूर्ती/ शिल्प आपल्याला कोणत्या कलेतून दिसून येते व कुठे?
चालणाऱ्या सम्यक संमबुद्धांच्या शिल्पची प्रमुख माहिती :
चालणाऱ्या सम्यक संमबुद्धांच्या मूर्तीतील वैशिष्ट्य म्हणजे या मूर्तीच्या चेहऱ्यावर स्थितप्रज्ञता आहे तसेच डावा हात खाली सोडलेला असून उजवा हात अभय मुद्रेत आहे तर अंगावर घातलेल्या चीवराच्या घड्या मध्यम स्वरूपाच्या आहेत जशा गांधारशैलीत दिसतात त्याहीपेक्षा कमी स्वरूपाच्या आहेत, गतिमानता प्रदर्शित करण्यासाठी कलाकारांनी मूर्तीतील डावा पाय पुढे प्रदर्शित केला आहे तर उजवा पाय मागे असून तो किंचितसा टाचेतून उचललेल्या स्थितीत आहे ही सर्व लकब मूर्तीला गतिमानता बहाल करते, ही मूर्ती कमळाच्या अधिष्ठाणावर स्थापित असून कमळ हे पावित्र्याचे प्रतीक म्हणून ओळखले जाते.
आग्नेय आशियातील मूळ: चालणाऱ्या सम्यक संमबुद्धांची मुद्रा (posture) “थाई” कलेत आढळून येते , विशेषत: इ.स. १३ व्या शतकातील सुखोथाई (Sukhothai) साम्राज्यातील एक विशिष्ट वैशिष्ट्य आहे. ती प्रामुख्याने थायलंड आणि आग्नेय आशियाच्या इतर भागांमध्ये आढळते येते.
भारतात दुर्मिळ : चालणाऱ्या सम्यक संमबुद्धांची मूर्ती भारतातील सर्वात कमी आढळणाऱ्या मुद्रांपैकी एक म्हणून ओळखली जाते. पारंपरिक भारतीय शिल्पशैलीत सम्यक संमबुद्ध बहुतेकदा बसलेल्या (जसे की बोधगया येथील भूमिस्पर्श मुद्रा किंवा सारनाथ येथील (धम्म -चक्र मुद्रा), उभ्या किंवा पहुडलेल्या ( महापरिनिर्वाण मुद्रा ) स्थितीमध्ये शिल्पांकित केली जाते.
प्राचीन भारतातील ( जम्बुदिपातील) काळात तीन प्रमुख शिल्पशैल्या प्रसिद्ध पावल्या, त्यापैकी सर्वात आधी ज्यांनी सम्यक संमबुद्धांचे शिल्प निर्माण केले त्या इंडो- ग्रीक शैलीला ‘गांधार’ शिल्पशैली म्हणतात त्याच बरोबर ‘मथुरा’ शिल्पशैली प्रसिद्ध होती त्याचबरोबर अमरावती शिल्पशैली देखील प्रसिद्ध पावली होती.
पण यामध्ये कुठेही आढळून न येणारे हे शिल्प थाई शिल्पकलेमध्ये आपल्याला आढळून येते, शिल्पशैली जशी वेगवेगळी होती तसेच वेगवेगळे शिल्प घडवण्याचे त्यांचे माध्यम ही वेगळे होते, आता हे माध्यम कोणकोणते आहेत हे जर समजून घ्यायचे असेल तसेच थाई शिल्प घडवण्याचे माध्यम कोणते होते हे जर समजून घ्यायचं असेल तर माझ्यासोबत येत्या डिसेंबरमध्ये थायलंडच्या अभ्यास दौऱ्यातून समाविष्ट व्हा.
थायलंड अभ्यास दौऱ्यात सहभाग घ्यायचा असेल तर खालील लिंक द्वारे समूहात जोडून घ्या, अधिक माहिती समूहात प्रसिद्ध केली जाईल : https://chat.whatsapp.com/FGnTawHIEZ449qRgcUwZwZ?mode=wwt
संपादन व मांडणीः सूरज रतन जगताप.
(बौद्ध अभ्यासक आणि सांस्कृतिक वारसा संशोधक)
.
