रिझर्व्ह बँकेच्या स्थापनेत डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे योगदान
साहस Times : भारतातील आधुनिक अर्थव्यवस्थेचा कणा मानली जाणारी Reserve Bank of India (भारतीय रिझर्व्ह बँक) ही संस्था 1 एप्रिल 1935 रोजी अस्तित्वात आली. परंतु तिची स्थापना ही केवळ ब्रिटिश प्रशासनाचा प्रशासकीय निर्णय नव्हता; त्यामागे एक सखोल, तर्कशुद्ध आणि दूरदृष्टी असलेला आर्थिक विचारप्रवाह कार्यरत होता. या विचारप्रवाहाचे प्रमुख शिल्पकार म्हणजे महामानव Dr. B. R. Ambedkar होय.
सामान्यतः बाबासाहेबांना भारतीय राज्यघटनेचे शिल्पकार, समाजसुधारक आणि दलित चळवळीचे नेते म्हणून ओळखले जाते. पण त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा एक अत्यंत प्रभावी आणि बौद्धिक पैलू म्हणजे त्यांचे अर्थशास्त्रातील योगदान होय. त्यांनी Columbia University आणि London School of Economics येथे शिक्षण घेत असताना भारताच्या आर्थिक रचनेचा, ब्रिटिशांच्या आर्थिक धोरणांचा आणि चलनव्यवस्थेतील त्रुटींचा सखोल अभ्यास केला.
चलनप्रश्नावर मूलभूत विचार
१९२३ साली त्यांनी लिहिलेला The Problem of the Rupee हा ग्रंथ भारतीय चलनप्रश्नावर आधारित एक क्रांतिकारी आणि अभ्यासपूर्ण दस्तऐवज ठरला. या ग्रंथात त्यांनी भारतीय रुपयाच्या अस्थिरतेची कारणमीमांसा करताना चांदीवर आधारित चलनपद्धतीच्या मर्यादा स्पष्ट केल्या.
त्या काळात रुपया चांदीच्या किंमतीवर अवलंबून असल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय बाजारातील चढ-उतारांचा थेट परिणाम भारतीय अर्थव्यवस्थेवर होत होता. या पार्श्वभूमीवर बाबासाहेबांनी सुवर्ण विनिमय पद्धतीवर टीका करत सुवर्ण प्रमाण (Gold Standard) पद्धतीचा पुरस्कार केला आणि चलन स्थैर्यासाठी स्वतंत्र नियंत्रण यंत्रणेची गरज अधोरेखित केली.
Keynes यांना दिलेले बौद्धिक आव्हान
त्या काळातील प्रख्यात अर्थशास्त्रज्ञ John Maynard Keynes यांनी भारतीय चलनविषयक काही मते मांडली होती. परंतु बाबासाहेबांनी त्यांच्या निष्कर्षांवर चिकित्सक टीका केली. त्यांनी ऐतिहासिक आकडेवारी, आर्थिक विश्लेषण आणि वास्तव परिस्थितीच्या आधारे दाखवून दिले की भारतासाठी स्वतंत्र आणि परिस्थितीनुरूप आर्थिक धोरण आवश्यक आहे.
Hilton Young Commission आणि केंद्रीय बँकेची संकल्पना
१९२५ मध्ये ब्रिटिश सरकारने Hilton Young Commission नेमली. या आयोगासमोर बाबासाहेबांना साक्ष देण्यासाठी बोलावण्यात आले.
या वेळी त्यांनी अत्यंत महत्त्वपूर्ण मुद्दा मांडला-
चलननिर्मिती आणि आर्थिक नियंत्रण हे सरकारपासून स्वतंत्र असावे. आणि त्यासाठी एक स्वायत्त केंद्रीय बँक (Central Bank) असणे अत्यावश्यक आहे.
त्यांच्या मते, जर चलनव्यवस्था पूर्णपणे सरकारच्या हाती राहिली, तर राजकीय हस्तक्षेपामुळे आर्थिक अस्थिरता निर्माण होऊ शकते.
रिझर्व्ह बँक कायदा आणि स्थापना बाबासाहेबांच्या विचारांचा प्रभाव पुढे 1934 च्या Reserve Bank of India Act 1934 मध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो. या कायद्याअंतर्गत 1 एप्रिल 1935 रोजी रिझर्व्ह बँकेची स्थापना करण्यात आली.
सुरुवातीला ही बँक खाजगी स्वरूपाची होती, परंतु 1949 मध्ये तिचे राष्ट्रीयीकरण करण्यात आले आणि ती पूर्णपणे भारत सरकारच्या नियंत्रणाखाली आली.
बाबासाहेबांची आर्थिक दूरदृष्टी
डॉ. आंबेडकर यांनी केवळ केंद्रीय बँकेची गरज मांडली नाही, तर त्यांनी पुढील महत्त्वाच्या आर्थिक तत्त्वांचाही पुरस्कार केला.
किंमत स्थैर्य (Price Stability)
चलनावर नियंत्रण (Monetary Control)
वित्तीय शिस्त (Fiscal Discipline)
शेतकरी व कामगार केंद्रित अर्थव्यवस्था
त्यांनी जलव्यवस्थापन, औद्योगिकीकरण आणि नियोजन याबाबतही मोलाचे विचार मांडले. त्यांच्या “Small Holdings in India” आणि इतर लेखनातूनही आर्थिक सुधारणा दिसून येतात.
आजच्या काळातील महत्त्व
आज Reserve Bank of India देशातील चलन पुरवठा नियंत्रित करते
महागाईवर नियंत्रण ठेवते.
बँकिंग व्यवस्थेवर देखरेख करते.
आर्थिक स्थैर्य राखते.
ही सर्व कार्ये बाबासाहेबांच्या मूलभूत आर्थिक तत्त्वज्ञानाशी पूर्णतः सुसंगत आहेत.
महामानव Dr. B. R. Ambedkar यांचे रिझर्व्ह बँकेच्या स्थापनेतील योगदान हे प्रत्यक्ष संस्थापक म्हणून नसले, तरी ते संकल्पनात्मक, बौद्धिक आणि धोरणात्मक पातळीवर अत्यंत निर्णायक आहे.
त्यांच्या “The Problem of the Rupee” या ग्रंथाने आणि त्यांच्या दूरदृष्टीपूर्ण विचारांनी भारतीय चलनव्यवस्थेचा मजबूत पाया घडवला. त्यामुळेच त्यांना केवळ सामाजिक क्रांतिकारक नव्हे, तर भारतीय अर्थव्यवस्थेचे शिल्पकार म्हणूनही ओळखले गेले पाहिजे.
रिझर्व्ह बँक स्थापना दिनानिमित्त सर्वांना मनःपूर्वक मंगलमय शुभेच्छा…!
आयु. सोमीनाथ घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौध्द महासभा शाखा सातारा जिल्हा (पूर्व)
