डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या धर्मांतराची वाटचाल : विचारातून धम्मक्रांतीकडे – सोमीनाथ घोरपडे

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या धर्मांतराची वाटचाल : विचारातून धम्मक्रांतीकडे – सोमीनाथ घोरपडे

फलटण :- डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे धर्मांतर ही भारतीय इतिहासातील केवळ एका व्यक्तीने धर्म बदलल्याची घटना नव्हती. ती शतकानुशतके चालत आलेल्या सामाजिक विषमतेला, जातिव्यवस्थेला आणि जन्माधिष्ठित अन्यायाला दिलेले एक मूलगामी वैचारिक उत्तर होते. बाबासाहेबांनी बौद्ध धम्म स्वीकारण्याचा निर्णय घेतला, तो कोणत्याही भावनिक आवेगातून किंवा एखाद्या व्यक्तीच्या प्रभावामुळे घेतलेला नव्हता. त्यामागे त्यांच्या संपूर्ण जीवनाचा अनुभव, समाजव्यवस्थेचे सूक्ष्म निरीक्षण, धर्मग्रंथांचा चिकित्सक अभ्यास, मानवी स्वातंत्र्याविषयीची भूमिका आणि समताधिष्ठित समाजनिर्मितीचे स्वप्न होते. म्हणूनच त्यांच्या धर्मांतराचा इतिहास समजून घेताना केवळ १४ ऑक्टोबर १९५६ या दिवसाकडे पाहून चालत नाही. त्या दिवसामागे जवळपास अर्धशतकाची वैचारिक तयारी, सामाजिक संघर्ष आणि धम्माच्या शोधाची प्रदीर्घ वाटचाल होती.
बाबासाहेबांच्या बालपणापासूनच त्यांना जातीय भेदभावाचे चटके सोसावे लागले. माणूस म्हणून जन्माला आलेल्या व्यक्तीला केवळ जात कोणती आहे यावरून पाणी, शिक्षण, सार्वजनिक सुविधा आणि सामाजिक सन्मान यांपासून दूर ठेवले जाते, हा अनुभव त्यांच्या मनावर खोलवर कोरला गेला. पुढे उच्च शिक्षणासाठी परदेशात गेल्यानंतर त्यांना आधुनिक लोकशाही, स्वातंत्र्य, समानता आणि मानवी हक्कांच्या विचारांचा परिचय झाला. त्यामुळे भारतीय समाजातील विषमता आणि आधुनिक मानवी मूल्ये यांच्यातील विरोधाभास त्यांच्या लक्षात अधिक तीव्रतेने आला. त्यांनी प्रश्न विचारायला सुरुवात केली की, ज्या समाजात एका माणसाला दुसऱ्या माणसापेक्षा जन्मतःच श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ मानले जाते, त्या समाजात खरी लोकशाही कशी निर्माण होणार? आणि ज्या धर्माच्या सामाजिक चौकटीत विषमता पवित्र ठरवली जाते, त्या धर्माच्या चौकटीत समतेचा समाज कसा उभा राहणार?
याच प्रश्नांच्या पार्श्वभूमीवर त्यांच्या जीवनात बुद्धांच्या विचारांचा प्रवेश झाला. १९०७ मध्ये बाबासाहेब मॅट्रिकची परीक्षा उत्तीर्ण झाले. जानेवारी १९०८ मध्ये त्यांच्या सत्काराचा कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला. त्या वेळी कृष्णाजी अर्जुन केळूसकर गुरुजींनी त्यांना त्यांनी लिहिलेले ‘बुद्धचरित्र’ हे पुस्तक भेट दिले. एका तरुण विद्यार्थ्याला मिळालेली ही पुस्तकभेट पुढे भारतीय इतिहासाचा प्रवाह बदलणाऱ्या वैचारिक प्रवासातील एक महत्त्वाचा टप्पा ठरली. बुद्धांचे जीवन, त्यांची विचारपद्धती, दुःखाचे विश्लेषण, कारणांचा शोध, नैतिक आचरण आणि विवेकावर दिलेला भर यामुळे बाबासाहेब बुद्धांकडे आकर्षित झाले. पुढे ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथाच्या प्रस्तावनेत त्यांनी या प्रारंभिक परिचयाचे महत्त्व व्यक्त केले आहे. बुद्ध हा त्यांच्यासाठी केवळ पूजनीय महापुरुष नव्हता; बुद्ध म्हणजे प्रश्न विचारण्याची, सत्याचा शोध घेण्याची आणि माणसाच्या दुःखाचे कारण समजून घेऊन त्यातून मुक्तीचा मार्ग शोधण्याची विवेकवादी परंपरा होती.
बाबासाहेबांचे सामाजिक कार्य पुढे वाढत गेले तसे धर्माचा प्रश्नही त्यांच्या विचारांच्या केंद्रस्थानी येत गेला. १० मे १९२४ रोजी बार्शी येथे झालेल्या मुंबई प्रांतिक बहिष्कृत परिषदेत त्यांनी ‘देशांतर, नामांतर की धर्मांतर’ या विषयावर भाषण केले. सामाजिक अपमान सहन करत राहण्यापेक्षा माणसाने आपल्या स्वाभिमानाचा विचार केला पाहिजे, ही भूमिका त्यांच्या या काळातील विचारांत दिसून येते. बाबासाहेबांसाठी स्वाभिमान हा केवळ वैयक्तिक भावना नव्हती. तो माणसाच्या अस्तित्वाचा मूलभूत अधिकार होता. समाजातील एखाद्या समूहाला सतत कनिष्ठ ठरवून त्याचा आत्मसन्मान नष्ट केला जात असेल, तर त्या व्यवस्थेचा मूलभूत पुनर्विचार करणे अपरिहार्य आहे, असे त्यांच्या विचारांचे स्वरूप होते.
१९३३ मध्ये सुभेदार विश्वास गंगाराम यांना लिहिलेल्या पत्रात बाबासाहेबांनी आपला कल बौद्ध धर्माकडे असल्याचे नमूद केले होते. या उल्लेखातून त्यांच्या मनात बौद्ध धम्माविषयीची दिशा किती आधीपासून तयार होत होती, हे लक्षात येते. त्याच काळात १९३४ मध्ये दादर, मुंबई येथे त्यांनी बांधलेल्या बंगल्याला ‘राजगृह’ हे नाव दिले. राजगृह ही बुद्धांच्या काळातील महत्त्वाची नगरी. बुद्धांच्या जीवनाशी आणि बौद्ध परंपरेशी संबंधित नाव आपल्या निवासस्थानाला देणे ही त्यांच्या बौद्ध धम्माविषयीच्या आत्मीयतेची एक अर्थपूर्ण खूण होती.
मात्र बाबासाहेबांचा धर्मविषयक विचार इतका साधा नव्हता की एखादा धर्म आवडला म्हणून तो स्वीकारावा. त्यांना आपल्या समाजासाठी असा धर्म हवा होता, जो माणसाला माणूस म्हणून प्रतिष्ठा देईल; जो जन्मावर आधारित उच्च-नीचता मानणार नाही; जो बुद्धीला गुलाम बनवणार नाही; जो नैतिकतेला केंद्रस्थानी ठेवेल; जो स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुतेला सामाजिक जीवनाची मूल्ये मानेल. म्हणूनच त्यांनी धर्माचा प्रश्न अत्यंत गांभीर्याने घेतला.
१३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी येवला येथे त्यांनी केलेली घोषणा या वैचारिक प्रवासातील निर्णायक वळण ठरली. “मी हिंदू म्हणून जन्मलो असलो तरी हिंदू म्हणून मरणार नाही,” हे त्यांचे उद्गार केवळ वैयक्तिक निर्णयाची घोषणा नव्हती. ती जातिव्यवस्थेच्या सामाजिक चौकटीविरुद्धची ऐतिहासिक घोषणा होती. आपल्या समाजाला स्वाभिमानाने जगण्याचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी धर्माच्या चौकटीचाही पुनर्विचार करावा लागेल, अशी त्यांची भूमिका यातून स्पष्ट झाली.
येवला घोषणेनंतर बाबासाहेबांनी कोणताही धर्म तातडीने स्वीकारला नाही. त्यांनी विविध धर्मांचा अभ्यास केला. इस्लाम, ख्रिश्चन धर्म, शीख धर्म आणि बौद्ध धम्म यांचा विचार केला. कारण त्यांना स्वतःसाठी नव्हे, तर लाखो वंचित आणि शोषित लोकांच्या भवितव्यासाठी निर्णय घ्यायचा होता. धर्मांतरानंतर त्यांचे लोक कोणत्या प्रकारच्या सामाजिक जीवनात प्रवेश करतील, त्यांची प्रतिष्ठा काय असेल, त्यांच्या सामाजिक संबंधांवर काय परिणाम होईल आणि त्यांना माणूस म्हणून समान स्थान मिळेल का, या सर्व प्रश्नांचा ते विचार करत होते. त्यामुळे त्यांचा धर्मांतराचा निर्णय हा अत्यंत जबाबदारीने आणि दीर्घ चिंतनातून घेतलेला निर्णय होता.
याच काळात त्यांच्या शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्यात बुद्धविचारातील मूल्ये अधिक स्पष्टपणे दिसू लागली. ८ जुलै १९४५ रोजी मुंबई येथे पीपल्स एज्युकेशन सोसायटीची स्थापना करण्यात आली. या संस्थेला ‘प्रज्ञा, शील, करुणा’ हे ब्रीदवाक्य देण्यात आले. ही तीन शब्दांची मांडणी बाबासाहेबांच्या सामाजिक तत्त्वज्ञानाचा गाभा सांगते. केवळ ज्ञान पुरेसे नाही; ज्ञानाला नैतिक आचरणाची जोड असली पाहिजे आणि त्या आचरणात करुणा असली पाहिजे. प्रज्ञेमुळे माणूस विवेकशील होतो, शीलामुळे त्याचे आचरण नैतिक बनते आणि करुणेमुळे त्याचे जीवन इतरांच्या दुःखाशी जोडले जाते. शिक्षणाच्या माध्यमातून अशा माणसांची निर्मिती करणे हे बाबासाहेबांच्या कार्याचे एक महत्त्वाचे उद्दिष्ट होते.
जून १९४६ मध्ये सिद्धार्थ महाविद्यालयाची स्थापना झाली. या महाविद्यालयातील सभागृहांना ‘बुद्ध भवन’ आणि ‘आनंद भवन’ अशी नावे देण्यात आली. सिद्धार्थ हे बुद्धांचे पूर्वनाव, तर आनंद हे बुद्धांचे प्रमुख शिष्य आणि सेवक यांचे नाव. अशा प्रकारे शिक्षणसंस्थांच्या नावांमध्येही बौद्ध परंपरेचे संदर्भ त्यांनी जपले. शिक्षण, सामाजिक परिवर्तन आणि बुद्धविचार यांचा परस्परसंबंध त्यांच्या कार्यातून सतत जाणवत राहतो.
२ मे १९५० रोजी दिल्लीत बाबासाहेबांच्या उपस्थितीत बुद्ध जयंती साजरी करण्यात आली. या काळात त्यांनी बुद्ध धम्माचे स्वरूप स्पष्ट करताना त्याला नीतीधर्माचे स्वरूप दिले. त्यांच्या दृष्टीने धर्माचा केंद्रबिंदू देव, आत्मा किंवा कर्मकांड नसून माणसाचे नैतिक जीवन आणि समाजातील परस्पर संबंध होते. माणूस चांगला कसा जगेल, दुसऱ्या माणसाशी समतेने कसा वागेल आणि समाजात दुःख, अन्याय व शोषण कमी करण्यासाठी कोणती नैतिक मूल्ये आवश्यक आहेत, हा धर्माचा केंद्रस्थानी असलेला प्रश्न असला पाहिजे, असे त्यांचे चिंतन होते.
जून १९५० मध्ये श्रीलंकेतील कोलंबो येथे जागतिक प्रतिनिधींसमोर त्यांनी ‘भारतातील बुद्ध धम्माचा उदय आणि ऱ्हास’ या विषयावर भाषण केले. भारतात जन्मलेल्या बुद्ध धम्माच्या इतिहासाचा त्यांनी सखोल अभ्यास केला होता. बुद्ध धम्म भारतातून जवळजवळ नाहीसा झाला असला तरी त्याच्या मूलभूत तत्त्वांमध्ये आधुनिक समाजाला दिशा देण्याची क्षमता आहे, असा त्यांचा विश्वास होता. त्यामुळे भारतात बुद्ध धम्माचे पुनरुज्जीवन करणे हे त्यांच्या व्यापक सामाजिक परिवर्तनाच्या कल्पनेचा एक भाग बनले.
१९ जून १९५० रोजी औरंगाबाद येथे मिलिंद महाविद्यालयाची स्थापना करण्यात आली आणि परिसराला ‘नागसेन वन’ असे नाव देण्यात आले. ‘मिलिंद’ आणि ‘नागसेन’ ही नावे बौद्ध परंपरेतील ‘मिलिंदपञ्ह’ या प्रसिद्ध संवादाशी संबंधित आहेत. राजा मिलिंद आणि भिक्खू नागसेन यांच्यातील प्रश्नोत्तरांच्या माध्यमातून विवेक, तर्क आणि चिकित्सक विचारांची परंपरा दिसून येते. बाबासाहेबांच्या विचारपद्धतीशीही हा विवेकवादी संवाद अत्यंत जवळचा होता.
जुलै १९५१ मध्ये भारतीय बौद्ध संघाची स्थापना करून त्यांनी ‘बौद्ध उपासना पाठ’ ही पुस्तिका प्रकाशित केली. बौद्ध धम्माचा विचार केवळ विद्वानांच्या चर्चेपुरता मर्यादित न राहता सामान्य माणसाच्या दैनंदिन जीवनात उतरावा, यासाठी संघटनात्मक आणि साहित्यिक पातळीवर त्यांनी प्रयत्न केले. धम्म हा जगण्याची पद्धत आहे, ही भूमिका त्यांच्या कार्यातून अधिकाधिक स्पष्ट होत गेली.
नोव्हेंबर १९५१ मध्ये ‘बुद्ध आणि त्यांचा धम्म’ या ग्रंथाच्या लेखनाला सुरुवात झाली. अनेक वर्षांच्या अभ्यास, चिंतन आणि बौद्ध तत्त्वज्ञानाच्या चिकित्सेनंतर हा ग्रंथ १९५६ मध्ये पूर्ण झाला. या ग्रंथातून बाबासाहेबांनी बुद्धांच्या जीवनाचा आणि धम्माचा स्वतंत्र अर्थ लावला. बुद्धांच्या शिकवणीला त्यांनी सामाजिक आणि नैतिक संदर्भ दिला. बुद्ध धम्म हा माणसाला प्रश्न विचारण्याची मुभा देणारा, विवेकाला महत्त्व देणारा आणि नैतिक जीवन जगण्यास प्रेरणा देणारा धम्म आहे, ही त्यांची भूमिका या ग्रंथातून प्रकर्षाने समोर येते.
मे १९५४ मध्ये ब्रह्मदेशातील रंगून येथे झालेल्या बुद्ध जयंती कार्यक्रमास बाबासाहेब उपस्थित राहिले. बौद्ध जगताशी त्यांचे संबंध दृढ होत गेले. १९५४ मध्ये त्यांनी ‘दि बुद्धिस्ट सोसायटी ऑफ इंडिया’ची स्थापना केली आणि ४ मे १९५५ रोजी तिचे रजिस्ट्रेशन झाले. भारतातील नवबौद्ध चळवळीला संघटित स्वरूप देण्यासाठी ही पायाभरणी महत्त्वाची होती.
२५ डिसेंबर १९५४ रोजी देहूरोड येथे बाबासाहेबांच्या हस्ते विहारात बुद्धमूर्तीची स्थापना करण्यात आली. बुद्ध धम्माच्या प्रतीकांना आणि उपासना परंपरेला समाजजीवनाशी जोडण्याची प्रक्रिया यामुळे अधिक दृढ झाली. पुढे १९५६ मध्ये ‘जनता’ या वृत्तपत्राचे नामकरण ‘प्रबुद्ध भारत’ असे करण्यात आले. हे नामकरणही त्यांच्या धम्मदृष्टीशी जोडलेले होते. प्रबुद्ध भारत म्हणजे अंधश्रद्धा, अज्ञान, जातिभेद आणि सामाजिक गुलामगिरीपासून मुक्त होऊन विवेक, समता आणि बंधुतेच्या प्रकाशात जगणारा भारत.
आणि अखेर तो ऐतिहासिक दिवस उगवला. १३ ऑक्टोबर १९३५ रोजी येवला येथे केलेल्या धर्मांतराच्या घोषणेनंतर बरोबर २१ वर्षांनी, १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी लाखो अनुयायांसह बौद्ध धम्म स्वीकारला. हा सोहळा भारतीय इतिहासातील अभूतपूर्व सामाजिक परिवर्तनाचा क्षण ठरला. बाबासाहेबांनी स्वतः धम्मदीक्षा घेतली आणि त्यानंतर आपल्या अनुयायांना बौद्ध धम्माची दीक्षा दिली. त्या दिवशी केवळ धर्माची ओळख बदलली नाही; तर एका मोठ्या समाजाने आपल्या मानवी प्रतिष्ठेची नवी ओळख स्वीकारली.
नागपूरची धम्मदीक्षा म्हणजे सामाजिक गुलामगिरीतून मुक्त होण्याचा सामूहिक संकल्प होता. जातिव्यवस्थेने माणसाला जन्माच्या चौकटीत बंदिस्त केले होते; बाबासाहेबांनी त्या चौकटीबाहेर पडून माणूस म्हणून जगण्याचा मार्ग दाखवला. म्हणूनच त्यांचे धर्मांतर हे नकाराइतकेच स्वीकाराचेही प्रतीक होते – जातिभेदाचा नकार आणि समतेचा स्वीकार; अंधश्रद्धेचा नकार आणि विवेकाचा स्वीकार; सामाजिक हीनतेचा नकार आणि मानवी प्रतिष्ठेचा स्वीकार; द्वेषाचा नकार आणि करुणेचा स्वीकार.
बाबासाहेबांनी स्वीकारलेला बुद्ध धम्म त्यांच्या दृष्टीने केवळ वैयक्तिक आध्यात्मिक मुक्तीचा मार्ग नव्हता. तो सामाजिक जीवनाला नैतिक अधिष्ठान देणारा धम्म होता. माणसामाणसांमध्ये समता निर्माण करणे, प्रत्येक व्यक्तीला प्रतिष्ठेने जगण्याचा अधिकार देणे, स्वातंत्र्य आणि बंधुता वाढवणे आणि विवेकशील समाज घडवणे, हा त्यांच्या धम्मदृष्टीचा केंद्रबिंदू होता. म्हणूनच त्यांच्या धम्मक्रांतीचा अर्थ केवळ धर्मांतर करून संपत नाही. धर्मांतरानंतरचे जीवन कसे जगायचे, हा त्याहून महत्त्वाचा प्रश्न आहे.
आज धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या निमित्ताने आपण बाबासाहेबांच्या धर्मांतराचा इतिहास आठवतो. बुद्धमूर्तीसमोर नतमस्तक होतो, बाबासाहेबांच्या प्रतिमेला पुष्प अर्पण करतो, बुद्ध वंदना म्हणतो, धम्माचे पठण करतो. या सर्व गोष्टींना अर्थ तेव्हाच प्राप्त होतो, जेव्हा बुद्धांचा धम्म आपल्या आचरणात उतरतो. प्रज्ञा म्हणजे विवेकपूर्ण विचार, शील म्हणजे जबाबदार आणि नैतिक आचरण, करुणा म्हणजे दुसऱ्याच्या दुःखाशी एकरूप होण्याची संवेदना- ही मूल्ये आपल्या जीवनाचा भाग झाली पाहिजेत.
धम्म स्वीकारणे म्हणजे केवळ धार्मिक ओळख बदलणे नव्हे. धम्म स्वीकारणे म्हणजे स्वतःला बदलण्याची प्रक्रिया सुरू करणे. आपल्या विचारांमधील अंधश्रद्धा दूर करणे, जातीय श्रेष्ठ-कनिष्ठतेला नकार देणे, स्त्री-पुरुष समानतेचा स्वीकार करणे, श्रमाचा सन्मान करणे, दुसऱ्या माणसाच्या स्वातंत्र्याचा आदर करणे आणि समाजातील दुर्बल घटकांच्या दुःखाकडे करुणेने पाहणे – हीच धम्माची खरी दिशा आहे.
म्हणूनच ७० वा धम्मचक्र प्रवर्तन दिन साजरा करताना बाबासाहेबांच्या धर्मांतराच्या या प्रदीर्घ प्रवासाचे स्मरण करणे आवश्यक आहे. १९०८ मध्ये मिळालेल्या ‘बुद्धचरित्रा’पासून सुरू झालेला हा प्रवास १९२४ च्या स्वाभिमानाच्या विचारातून पुढे गेला; १९३३ मध्ये बौद्ध धम्माकडे असलेला कल स्पष्ट झाला; १९३५ मध्ये धर्मांतराची ऐतिहासिक घोषणा झाली; त्यानंतर दोन दशके अभ्यास, चिंतन, शिक्षण, संघटन आणि धम्मप्रसाराचे कार्य झाले आणि अखेरीस १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे या सर्व वैचारिक प्रक्रियेचे धम्मक्रांतीत रूपांतर झाले.
ही धम्मक्रांती एका व्यक्तीची नव्हती; ती माणूसपणाची होती. ती एका समाजापुरती मर्यादित नव्हती; ती समताधिष्ठित समाजव्यवस्थेच्या स्वप्नाची होती. तिचा केंद्रबिंदू धर्माचा बाह्य आविष्कार नसून माणसाच्या अंतःकरणातील परिवर्तन होता.
आज या ऐतिहासिक दिवसाचे स्मरण करताना आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारला पाहिजे – बाबासाहेबांनी ज्या धम्मासाठी आयुष्यभर चिंतन केले, संघर्ष केला आणि अखेरीस स्वतः स्वीकार केला, त्या धम्मातील प्रज्ञा, शील, करुणा, समता आणि बंधुता आपण आपल्या जीवनात किती आणली आहे? या प्रश्नाचे प्रामाणिक उत्तर शोधणे आणि त्यानुसार आपल्या आचरणात बदल घडवणे, हीच बाबासाहेबांच्या धम्मक्रांतीला खरी आदरांजली ठरेल.
धम्मचक्र प्रवर्तन दिन हा म्हणून केवळ उत्सवाचा दिवस नाही; तो आत्मपरीक्षणाचा दिवस आहे. बुद्धांच्या धम्माचा अभ्यास करण्याचा, बाबासाहेबांच्या विचारांना समजून घेण्याचा आणि माणसामाणसांत समता, मैत्री, करुणा व बंधुता निर्माण करण्याचा संकल्प करण्याचा दिवस आहे. बुद्धांनी दाखवलेला प्रज्ञेचा मार्ग आणि बाबासाहेबांनी दिलेली सामाजिक समतेची दिशा एकत्र घेऊन चालणे हीच आजच्या काळातील खरी धम्मचळवळ ठरू शकते.
धर्मांतराचे सामाजिक परिणाम
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या धर्मांतराचा सर्वांत मोठा परिणाम भारतीय समाजाच्या मानसिकतेवर झाला. १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूर येथे झालेली धम्मदीक्षा ही केवळ धार्मिक परिवर्तनाची घटना नव्हती, तर सामाजिक आत्मभान जागृत करणारी क्रांतिकारी घटना होती. शतकानुशतके जातिव्यवस्थेच्या उतरंडीमध्ये खालच्या स्तरावर ढकलल्या गेलेल्या समाजाला बाबासाहेबांनी प्रथमच मोठ्या प्रमाणावर एक नवी ओळख, नवा आत्मविश्वास आणि स्वाभिमानाची दिशा दिली. ‘आपण कनिष्ठ नाही, आपण माणूस आहोत आणि आपल्यालाही समान प्रतिष्ठेने जगण्याचा अधिकार आहे,’ ही भावना धम्मदीक्षेनंतर समाजाच्या मनात अधिक दृढ झाली.
धर्मांतरामुळे अस्पृश्यतेच्या मानसिक गुलामगिरीला मोठा धक्का बसला. अस्पृश्यतेची व्यवस्था ही केवळ सामाजिक व्यवहारापुरती मर्यादित नव्हती; तिचा परिणाम माणसाच्या आत्मसन्मानावर आणि आत्मविश्वासावर होत होता. एखाद्या व्यक्तीला जन्मतःच अपवित्र, कनिष्ठ किंवा सेवक मानले गेले की त्याच्या मनातही स्वतःविषयी न्यूनगंड निर्माण होतो. बाबासाहेबांच्या धम्मक्रांतीने या मानसिकतेला आव्हान दिले. धर्मांतराच्या माध्यमातून लाखो लोकांनी आपल्या पूर्वी लादलेल्या हीन ओळखीचा त्याग करून बौद्ध म्हणून नवी सामाजिक ओळख स्वीकारली. ही ओळख स्वाभिमानाची, समतेची आणि मानवतेची होती.
या परिवर्तनाचा परिणाम पुढील पिढ्यांवरही झाला. पूर्वी शिक्षण, ज्ञान आणि सार्वजनिक जीवनापासून दूर ठेवलेल्या समाजात शिक्षण घेण्याची प्रेरणा वाढली. बाबासाहेबांनी शिक्षणाला मुक्तीचे साधन मानले होते. धर्मांतरानंतर बौद्ध समाजामध्ये शिक्षण, वाचन, लेखन, संघटन आणि सामाजिक प्रबोधन यांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले. घराघरांत बाबासाहेबांचे साहित्य, बुद्धांचे विचार आणि सामाजिक परिवर्तनाचा इतिहास पोहोचू लागला. त्यामुळे धर्मांतराचा परिणाम केवळ धार्मिक जीवनावर न होता सांस्कृतिक आणि बौद्धिक जीवनावरही झाला.
धर्मांतराने स्त्रियांच्या सामाजिक स्थानाविषयीच्या विचारांनाही नवी दिशा मिळाली. बाबासाहेबांनी आपल्या संपूर्ण सामाजिक आणि राजकीय कार्यातून स्त्री-पुरुष समानतेचा पुरस्कार केला होता. बौद्ध धम्मातील नैतिक समता आणि मानवी प्रतिष्ठेच्या विचारांमुळे स्त्रियांना स्वतंत्र व्यक्ती म्हणून पाहण्याची दृष्टी बळकट झाली. शिक्षण, सार्वजनिक जीवन, सामाजिक चळवळ आणि संघटनात्मक कार्यामध्ये महिलांचा सहभाग वाढण्यास या व्यापक परिवर्तनाने पोषक वातावरण निर्माण केले.
धर्मांतराचा एक महत्त्वाचा परिणाम म्हणजे सामूहिक संघटनशक्तीचा विकास. जातिव्यवस्थेमध्ये माणसांची विभागणी असंख्य जात-जमातींमध्ये करण्यात आली होती. या विभागणीमुळे शोषित समाजाची सामूहिक शक्ती कमकुवत होत होती. बाबासाहेबांनी बौद्ध धम्माच्या माध्यमातून या विखुरलेल्या समाजाला एका समान नैतिक आणि सामाजिक ओळखीखाली आणण्याचा प्रयत्न केला. ‘बौद्ध’ ही ओळख जातिभेदाच्या असंख्य भिंती ओलांडून समानतेची जाणीव निर्माण करणारी ठरली. त्यामुळे सामूहिक कार्यक्रम, धम्मदीक्षा, बुद्ध वंदना, धम्मचक्र प्रवर्तन दिन आणि सामाजिक प्रबोधनाच्या माध्यमातून समाजामध्ये एकात्मतेची भावना वाढली.
या धर्मांतराचा भारतीय संस्कृतीवरही दूरगामी परिणाम झाला. भारताच्या प्राचीन बौद्ध परंपरेचे नव्याने स्मरण झाले. बुद्ध, धम्म आणि संघ या संकल्पना पुन्हा सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आल्या. भारतीय इतिहासाकडे केवळ एका धार्मिक किंवा जातीय दृष्टिकोनातून पाहण्याऐवजी बौद्ध परंपरेचा, तिच्या तर्कनिष्ठ विचारांचा आणि समतावादी सामाजिक दृष्टिकोनाचा अभ्यास करण्याची प्रेरणा निर्माण झाली. दीक्षाभूमी, बुद्ध विहारे, बौद्ध साहित्य आणि धम्मचळवळीशी संबंधित विविध सांस्कृतिक स्थळे पुढे सामाजिक आणि सांस्कृतिक स्मृतीची केंद्रे बनली.
धर्मांतरामुळे साहित्य आणि सांस्कृतिक अभिव्यक्तीलाही नवी ऊर्जा मिळाली. बाबासाहेबांचे जीवन, बुद्धांचा धम्म, जातिव्यवस्थेचे अनुभव, सामाजिक संघर्ष आणि नव्या अस्मितेचा शोध या विषयांवर मोठ्या प्रमाणात लेखन झाले. पुढे दलित साहित्याच्या विकासामध्ये बाबासाहेबांच्या विचारांचा आणि बौद्ध धम्माच्या प्रभावाचा महत्त्वाचा वाटा राहिला. कविता, कथा, आत्मकथा, चरित्र, वैचारिक लेखन आणि सामाजिक इतिहास या विविध साहित्यप्रकारांमधून शोषित समाजाचे अनुभव आणि स्वाभिमानाची नवी भाषा व्यक्त झाली. ही साहित्यिक चळवळ केवळ दुःख मांडणारी नव्हती; ती अन्यायाला प्रश्न विचारणारी आणि मानवी प्रतिष्ठेची मागणी करणारी होती.
धर्मांतराने धार्मिक आचरणाच्या स्वरूपातही बदल घडवून आणला. कर्मकांड, अंधश्रद्धा आणि जन्माधारित धार्मिक श्रेष्ठत्वाच्या ऐवजी बुद्ध वंदना, त्रिशरण, पंचशील, धम्मवाचन आणि नैतिक आचरण यांना महत्त्व मिळाले. त्यामुळे धर्म हा केवळ विधींचा विषय नसून जीवनपद्धती आणि नैतिक जबाबदारीचा विषय आहे, ही जाणीव वाढली. बाबासाहेबांनी धम्माला सामाजिक जीवनाशी जोडले असल्यामुळे नवबौद्ध समाजामध्ये धर्म आणि सामाजिक परिवर्तन यांचे नाते अधिक दृढ झाले.
या परिवर्तनाचा राजकीय परिणामही महत्त्वाचा होता. बाबासाहेबांचे राजकारण हे केवळ सत्ता मिळवण्याचे राजकारण नव्हते; ते सामाजिक न्याय, प्रतिनिधित्व आणि समान अधिकारांसाठीचे राजकारण होते. धर्मांतरानंतर नवबौद्ध समाजामध्ये आपल्या हक्कांविषयीची जाणीव अधिक तीव्र झाली. शिक्षण, रोजगार, राजकीय प्रतिनिधित्व, सामाजिक सन्मान आणि घटनात्मक अधिकार यांविषयी जागरूकता वाढली. भारतीय राज्यघटनेने दिलेले मूलभूत अधिकार आणि सामाजिक न्यायाची मूल्ये समजून घेण्याची प्रेरणा बाबासाहेबांच्या विचारांमुळे व्यापक झाली.
धर्मांतराने ‘अस्मिता’ या संकल्पनेलाही नवे स्वरूप दिले. पूर्वी समाजावर लादली गेलेली ओळख ही अपमानाची आणि कनिष्ठतेची होती. बौद्ध धम्म स्वीकारल्यानंतर ‘आम्ही कोण आहोत?’ या प्रश्नाचे उत्तर नव्या पद्धतीने दिले गेले. बुद्धांचे अनुयायी आणि बाबासाहेबांचे अनुयायी म्हणून स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टी निर्माण झाली. या अस्मितेमध्ये स्वाभिमान, शिक्षण, संघर्ष, संघटन आणि सामाजिक न्यायाची आकांक्षा होती. त्यामुळे नवबौद्ध अस्मिता ही केवळ धार्मिक ओळख न राहता सामाजिक परिवर्तनाची ओळख बनली.
मात्र बाबासाहेबांच्या धर्मांतराचा अर्थ इतर धर्मांविषयी द्वेष निर्माण करणे असा नव्हता. त्यांच्या विचारांचा केंद्रबिंदू माणसाची प्रतिष्ठा आणि समता हा होता. त्यांनी धर्माची निवडही सामाजिक नैतिकतेच्या कसोटीवर केली. त्यामुळे त्यांच्या धम्मचळवळीचा मूलभूत संदेश हा कोणाविरुद्ध द्वेष करण्याचा नसून अन्याय, विषमता आणि अमानवीकरणाविरुद्ध उभे राहण्याचा होता. बंधुता आणि करुणा ही बुद्ध धम्माची मूल्ये त्यांनी सामाजिक जीवनाशी जोडली.
धर्मांतरानंतरही सामाजिक विषमता एका दिवसात नाहीशी झाली नाही. जातीय भेदभाव, आर्थिक विषमता, सामाजिक पूर्वग्रह आणि शिक्षणातील असमानता यांसारख्या समस्या भारतीय समाजात पुढेही राहिल्या. त्यामुळे बाबासाहेबांच्या धम्मक्रांतीचा अर्थ एका दिवसात समाज पूर्णपणे बदलला, असा घेता येत नाही. उलट, धम्मदीक्षेने समाजपरिवर्तनासाठी एक नवी वैचारिक आणि नैतिक दिशा दिली. त्या दिशेने पुढे जाण्याची जबाबदारी प्रत्येक पिढीवर आहे.
आजच्या काळात या सामाजिक परिणामांकडे पाहताना बाबासाहेबांच्या धर्मांतराचा सर्वांत मोठा संदेश म्हणजे मानवी प्रतिष्ठेचा अधिकार हा होय. कोणताही माणूस जन्मामुळे श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ नसतो. समाजाची खरी प्रगती ही काही मोजक्या लोकांच्या प्रगतीत नसून सर्वांना समान संधी, समान प्रतिष्ठा आणि न्याय मिळण्यात आहे. बुद्धांचा करुणेचा मार्ग आणि बाबासाहेबांचा समतेचा विचार यांची सांगड घातली तरच धम्मक्रांतीचा सामाजिक अर्थ पूर्णत्वाला जाऊ शकतो.
म्हणूनच १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर घडलेली घटना आजही जिवंत आहे. ती इतिहासाच्या पानांमध्ये बंदिस्त झालेली घटना नाही. जेव्हा एखादा माणूस जातीय हीनतेला नकार देतो, शिक्षणाचा मार्ग स्वीकारतो, विवेकाने विचार करतो, अन्यायाविरुद्ध उभा राहतो, दुसऱ्या माणसाशी समतेने वागतो आणि करुणेने समाजाकडे पाहतो, तेव्हा त्या प्रत्येक कृतीमध्ये धम्मक्रांतीचा सामाजिक आशय जिवंत राहतो.
बाबासाहेबांनी दिलेला संदेश म्हणूनच आजही तितकाच महत्त्वाचा आहे. धर्मांतराने लाखो लोकांना नवी ओळख मिळाली; पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे त्यांना स्वतःकडे माणूस म्हणून पाहण्याची नवी दृष्टी मिळाली. त्यांच्या मनातील न्यूनगंडाला आव्हान मिळाले, शिक्षणाची आस निर्माण झाली, संघटित होण्याची प्रेरणा मिळाली आणि सामाजिक न्यायासाठी संघर्ष करण्याची शक्ती मिळाली. हीच त्या धम्मक्रांतीची खरी सामाजिक फलश्रुती आहे. आज धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाच्या निमित्ताने बुद्धमूर्तीसमोर वंदन करताना आणि बाबासाहेबांच्या प्रतिमेला पुष्प अर्पण करताना आपण त्यांच्या विचारांचा सामाजिक अर्थही समजून घेतला पाहिजे. बुद्ध वंदना ही केवळ ओठांची प्रार्थना न राहता आचरणातील करुणा बनली पाहिजे. धम्माचे वाचन हे केवळ पुस्तकापुरते मर्यादित न राहता विवेकपूर्ण विचारात उतरले पाहिजे. बाबासाहेबांना अभिवादन हे केवळ घोषणांमध्ये न राहता शिक्षण, समता, बंधुता आणि सामाजिक न्यायासाठीच्या कृतीत दिसले पाहिजे. कारण बाबासाहेबांची धम्मक्रांती आपल्याला एक मूलभूत सत्य सांगते – माणसाला बदलल्याशिवाय समाज बदलत नाही आणि समाज बदलल्याशिवाय खऱ्या अर्थाने मानवमुक्ती होत नाही. म्हणून बुद्धांचा धम्म आणि बाबासाहेबांचा विचार आपल्या वैयक्तिक जीवनात, कुटुंबात आणि सामाजिक व्यवहारात उतरवणे हीच धम्मचक्र प्रवर्तन दिनाची खरी सार्थकता आहे. नमो बुद्धाय! जय भीम! जय संविधान!”

आयु. सोमीनाथ पोपट घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौद्ध महासभा शाखा सातारा जिल्हा पूर्व
मो. नं 9284658690