हा माझा इंडिया, हा माझा भारत…: सामान्य माणसासाठी तर देश हा देशच असतो…, ही कल्पना आताच का सुचली?

प्राचीन नावाकडेच जायचे असेल तर जा, चांगली गोष्ट आहे. पण, तुम्ही दहा वर्षे सत्तेत आहात, ही कल्पना आधी का नाही सुचली? विरोधी आघाडीचे नाव ‘इंडिया’ असे ठरल्यावर सारी प्राचीनता का समोर आली?

अनेक आवाज आहेत. इथून, तिथून. जणू कोणी छातीवर शेकोटी पेटवली आहे, कानात शिसे ओतले आहे, असे वाटते. तरीही हे आवाज थांबत नाहीत. अनेक डरकाळ्या कानापर्यंत पोहोचतात, पण उपाय येत नाहीत. ना छातीपर्यंत, ना कानापर्यंत.

सध्या देशभरात भारत विरुद्ध इंडिया असा आवाज आहे. भारत हे प्राचीन नाव असून इंडिया हे ब्रिटिशांनी दिलेले आहे. वास्तविक, भारतात आलेल्या परदेशी लोकांनी सिंधू नदीचे नाव इंडस ठेवले. सिंधू संस्कृतीमुळे भारताला सिंधू असेही नाव पडले. त्याला ग्रीकमध्ये इंडो म्हणत. हा शब्द लॅटिन भाषेत गेला तेव्हा तो बदलून इंडिया झाला. इंग्रज भारतात आले तेव्हा आपल्या देशाला हिंदुस्थान म्हणत. ‘स’ला ‘ह’ म्हणणाऱ्यांनी सिंधूचे हिंदू केले आणि जिथे हिंदू राहायचे ते हिंदुस्थान झाले.

G20 डिनर कार्डवर प्रेसिडेंट ऑफ इंडिया ऐवजी भारताचे राष्ट्रपती असे लिहिले आहे. कार्डचा स्क्रीनशॉट AAP खासदार राघव चड्डा यांनी सोशल मीडियावर पोस्ट केला आहे.

असो, इंग्रजांना हिंदुस्थान म्हणण्यात खूप त्रास व्हायचा, म्हणून त्यांनी इंडस आणि इंडियाच्या रूपाने एक दिव्य शोध लावला. ते आपल्या देशाला इंडिया म्हणू लागले. भारत हे नाव प्राचीन आहे. पुरू घराण्याचे महाराज दुष्यंत आणि राणी शकुंतला यांचा पुत्र भरत यांनी प्रथमच या देशाचा संपूर्ण विस्तार केला आणि त्यांच्या नावावरूनच भारत असे देशाचे नाव पडले.

इंडिया आणि भारत या नावावर वाद होत आहे, कारण जी २० शिखर परिषदेतील पाहुण्यांना राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू यांनी डिनरसाठी आमंत्रित केले आहे आणि निमंत्रण पत्रिकेवर प्रेसिडेंट आॅफ इंडियाऐवजी प्रेसिडेंट आॅफ भारत असे लिहिलेले आहे.

प्रश्न पडतो की, इंडिया किंवा भारत किंवा भारतवर्ष लिहिले तर यात अडचण काय आहे? तशी बरीच नावे आहेत. सात. जंबुद्वीप, आर्यावर्त, हिंदुस्थान, हिमवर्ष, अजनाभवर्ष, भारत आणि इंडिया देखील.

देश स्वतंत्र झाला आणि संविधान सभेत देशाचे नाव ठरवण्याची वेळ आली, तेव्हा आजच्या सारखीच जोरदार चर्चा झाली. प्रसंग १८ सप्टेंबर १९४९ चा आहे. संविधान सभेचे अध्यक्ष बाबू राजेंद्र प्रसाद आणि मसुदा समितीचे अध्यक्ष डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या उपस्थितीत सभेचे सदस्य हरी विष्णू कामत यांनी चर्चेला सुरुवात करून देशाचे नाव भारत किंवा भारतवर्ष ठेवण्याचा प्रस्ताव मांडला. मध्येच डॉ. आंबेडकर बोलले. यावर कामत संतापले. दरम्यान, शंकरराव देव, के.एम.मुन्शी आणि गोपाळ स्वामी अय्यंगार यांनीही बोलण्याचा प्रयत्न केला, मात्र कामत यांनी सर्वांना गप्प केले. हा केवळ भाषाबदलाचा मुद्दा असल्याचा निकाल सभागृहाच्या अध्यक्षांनी दिला. तो सहजपणे सोडवला पाहिजे.

तर्क-वितर्क सुरू झाले. आंबेडकरांना यावर लवकर निर्णय हवा होता, पण चर्चा बराच काळ चालली. सेठ गोविंद दास, कमलापती त्रिपाठी, श्रीराम सहाय आणि हर गोविंद पंत यांनीही वादात भाग घेतला. सेठ गोविंद दास यांनी ऐतिहासिक संदर्भ देऊन देशाचे नाव भारत किंवा भारतवर्ष ठेवण्याचा आग्रह धरला.

काँग्रेस नेते जयराम रमेश म्हणाले की, संविधानाच्या कलम 1 नुसार, INDIA ज्याला भारत म्हटले जाते, ते राज्यांचे संघराज्य असेल, परंतु आता राज्यांच्या या संघराज्यावरही हल्ला केला जात आहे.

कमलापती त्रिपाठी यांनी मधला मार्ग शोधून काढला आणि सांगितले की, सध्या देशाचे नाव इंडिया म्हणजेच भारत (इंडिया दॅट इज भारत) आहे. ऐतिहासिकता पाहता ते बदलून भारत म्हणजेच इंडिया असे केले पाहिजे. दक्षिण भारतीय आणि बिगर हिंदी भाषिक सदस्यांनी यावर तीव्र आक्षेप घेतला. अखेर मतदान करावे लागले. इतर नावांचे सर्व प्रस्ताव फेटाळले गेले आणि इंडिया म्हणजे भारत राज्यांचा संघ नामकरण सभागृहाने मंजूर केले. राज्यघटनेच्या कलम-१ मध्ये देशाच्या याच नावाचा उल्लेख आहे.

विरोधी पक्षांनी त्यांच्या आघाडीला I.N.D.I.A असे नाव दिले आहे.

स्वातंत्र्याच्या वेळी झालेल्या या वादाचा सध्याच्या वादाशी फारसा संबंध नाही. विरोधी पक्षांनी आपल्या नव्या आघाडीचे नाव इंडिया ठेवल्याने हा वाद सुरू झाल्याचे दिसते. स्वातंत्र्याच्या वेळी होणारा वाद हा बोलण्याची सुविधा आणि भाषेच्या प्रतिष्ठेवर अधिक आधारित होता, तर आता सुरू असलेला वाद अधिक राजकीय आहे. नुकताच सरसंघचालक मोहन भागवत यांनीही देशाचे नाव इंडियाऐवजी भारत ठेवण्याचा सल्ला दिला होता.

प्राचीन नावाकडेच जायचे असेल तर जा, चांगली गोष्ट आहे. यात कोणाचाही आक्षेप असू शकत नाही, पण तुम्ही दहा वर्षे सत्तेत आहात, ही कल्पना आधी का नाही सुचली? विरोधी आघाडीचे नाव ‘इंडिया’ असे ठरल्यावर सारी प्राचीनता का समोर आली?

सामान्य माणसासाठी देश हा देश असतो. नाव काहीही असो, सकाळचा नाजूक सूर्यप्रकाश नदीच्या पाण्यात पडल्यासारखा, जसा चंद्र डोके वर काढतो आणि चांदणे सर्वत्र पसरते, जशी हलकी वाऱ्याची झुळूक झाडे, फांद्या-फांद्यांना जागे करते, तसा त्यांच्या विचारांत देश असतो.

हा सारा वाद राजकीय असेल तर नेत्यांनो, माफ करा, तुमच्या आणि आमच्यामध्ये हे आकाश ढगविरहितच राहू द्या, तेच पुरेसे आहे. आम्हाला दुसरे काही नको आहे. सत्ताधारी असोत वा विरोधी पक्षाचे, या नेत्यांना सर्वसामान्यांची विनंती आहे की, राजकारणाच्या वाढत्या दुपारच्या उन्हात आम्हाला दगड समजून हातोड्याने तोडू नका. आहोत तसेच आम्हाला राहू द्या.