७ नोव्हेंबर : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आणि विद्यार्थी दिन – शिक्षणातून परिवर्तनाचा ऐतिहासिक संकल्प!

७ नोव्हेंबर : डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा शाळा प्रवेश दिन आणि विद्यार्थी दिन – शिक्षणातून परिवर्तनाचा ऐतिहासिक संकल्प!

साहस Times प्रतिनिधी :- भारतीय सामाजिक परिवर्तनाच्या इतिहासात काही दिवस असे आहेत, ज्यांचे महत्त्व केवळ दिनदर्शिकेतील एका तारखेपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते पुढील अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहतात. ७ नोव्हेंबर हा असाच एक ऐतिहासिक दिवस आहे. ७ नोव्हेंबर १९०० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांनी सातारा येथील तत्कालीन गव्हर्नमेंट हायस्कूलमध्ये (सध्याचे श्रीमंत छत्रपती प्रतापसिंह महाराज हायस्कूल) इयत्ता पहिलीमध्ये प्रवेश घेतला. त्यावेळी त्यांचे वय अवघे सहा वर्षे होते. शाळेच्या प्रवेश नोंदवहीत ‘भिवा रामजी आंबेडकर’ या नावाने त्यांची नोंद करण्यात आली होती. एका बालकाच्या शाळा प्रवेशाची ही घटना पुढे जगाच्या इतिहासावर आपल्या विचारांचा ठसा उमटवणाऱ्या महामानवाच्या ज्ञानप्रवासाची सुरुवात ठरली.

या घटनेकडे केवळ एका महापुरुषाच्या शालेय जीवनातील प्रारंभ म्हणून पाहणे पुरेसे ठरणार नाही. भारतीय समाजव्यवस्थेत शतकानुशतके शिक्षणाची दारे काही समाजघटकांसाठी बंद ठेवण्यात आली होती. जातिव्यवस्था, अस्पृश्यता, सामाजिक विषमता आणि धार्मिक रूढींच्या बेड्यांमध्ये माणसाच्या ज्ञानप्राप्तीच्या अधिकारालाच नकार दिला जात होता. अशा प्रतिकूल सामाजिक परिस्थितीत एका वंचित समाजातील बालकाने शिक्षणाच्या प्रवासाला सुरुवात केली. त्या बालकाने पुढे आपल्या असामान्य बुद्धिमत्तेच्या, कठोर परिश्रमाच्या आणि ज्ञानसाधनेच्या बळावर केवळ स्वतःचे आयुष्य बदलले नाही, तर कोट्यवधी वंचित, शोषित आणि उपेक्षित माणसांच्या मुक्तीचा मार्ग प्रशस्त केला. म्हणूनच ७ नोव्हेंबर हा दिवस शिक्षणाच्या अधिकाराचा, ज्ञानाच्या सामर्थ्याचा, सामाजिक समतेचा आणि मानवी स्वाभिमानाचा ऐतिहासिक दिवस आहे.

बाबासाहेबांचे संपूर्ण जीवन म्हणजे प्रतिकूल परिस्थितीवर मात करून ज्ञानाच्या बळावर परिवर्तन घडवण्याचा विलक्षण प्रवास आहे. शालेय जीवनापासून उच्च शिक्षणापर्यंत त्यांना अनेक प्रकारच्या सामाजिक अपमानांना आणि भेदभावाला सामोरे जावे लागले. मात्र, त्यांनी शिक्षणाची कास कधीही सोडली नाही. साताऱ्यात सुरू झालेला हा प्रवास मुंबई, कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्सपर्यंत पोहोचला. जगातील नामांकित विद्यापीठांतून उच्च शिक्षण घेऊन त्यांनी अर्थशास्त्र, कायदा, राज्यशास्त्र, समाजशास्त्र आणि मानवमुक्तीच्या विचारविश्वात मोलाचे योगदान दिले. पुढे भारतीय राज्यघटनेच्या निर्मितीत त्यांनी बजावलेली भूमिका आणि भारतीय लोकशाहीला दिलेली समता, स्वातंत्र्य, बंधुता व न्यायाची मूल्ये ही त्यांच्या ज्ञानसाधनेची व्यापक फलश्रुती आहे.

बाबासाहेबांसाठी शिक्षण हे केवळ पदवी मिळवण्याचे किंवा नोकरी प्राप्त करण्याचे साधन नव्हते. शिक्षण म्हणजे माणसाला विचार करण्याची क्षमता प्राप्त करून देणारे, अन्यायाची जाणीव करून देणारे, शोषणाविरुद्ध उभे राहण्याचे बळ देणारे आणि स्वतःच्या अस्तित्वाचा स्वाभिमान जागवणारे परिवर्तनाचे साधन होते. म्हणूनच त्यांनी समाजाला ‘शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा’ हा मूलमंत्र दिला. त्यांच्या दृष्टीने शिक्षण हे वैयक्तिक उन्नतीबरोबरच सामूहिक मुक्तीचेही प्रभावी माध्यम होते. शिक्षणाच्या अभावामुळे समाजात अज्ञान, अंधश्रद्धा, विषमता आणि शोषण टिकून राहते; तर शिक्षणामुळे विवेक, चिकित्सक दृष्टी, आत्मभान आणि सामाजिक जबाबदारी विकसित होते, ही त्यांची ठाम भूमिका होती.

७ नोव्हेंबर या दिवसाचे आणखी एक महत्त्व म्हणजे बाबासाहेबांच्या शैक्षणिक प्रवासाची सुरुवात ज्या सातारा शहरात झाली, त्या शहराने त्यांच्या जीवनातील या ऐतिहासिक घटनेची स्मृती जपली आहे. मात्र, या घटनेचे महत्त्व साताऱ्यापुरते मर्यादित न राहता संपूर्ण महाराष्ट्रातील विद्यार्थ्यांपर्यंत पोहोचावे, या उद्देशाने सातारा येथील ज्येष्ठ पत्रकार अरुण जावळे यांनी अनेक वर्षे सातत्यपूर्ण प्रयत्न केले. एका ऐतिहासिक घटनेला व्यापक सामाजिक आणि शैक्षणिक ओळख मिळवून देण्याच्या त्यांच्या ध्यासातून ७ नोव्हेंबरचा शाळा प्रवेश दिन ‘विद्यार्थी दिन’ म्हणून साजरा करण्याची चळवळ उभी राहिली.

अरुण जावळे यांनी २००३ पासून सातारा येथे या दिवसाचे आयोजन आणि जनजागृती करण्यास सुरुवात केली. सुरुवातीला स्थानिक पातळीवर होणाऱ्या या उपक्रमाचे राज्यव्यापी स्वरूपात रूपांतर व्हावे, अशी त्यांची भूमिका होती. त्यासाठी त्यांनी ऐतिहासिक संदर्भांचा आधार घेतला, या दिवसाचे शैक्षणिक आणि सामाजिक महत्त्व समाजासमोर मांडले आणि शासनदरबारी सातत्याने पाठपुरावा केला. तत्कालीन सामाजिक न्यायमंत्री राजकुमार बडोले आणि शिक्षणमंत्री विनोद तावडे यांच्याकडे त्यांनी हा दिवस राज्यातील सर्व शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयांमध्ये साजरा करण्याची मागणी केली. निवेदने, भेटीगाठी, चर्चा आणि सातत्यपूर्ण पाठपुरावा अशा विविध मार्गांनी त्यांनी या विषयाला सार्वजनिक चर्चेच्या केंद्रस्थानी आणले. अखेर २७ ऑक्टोबर २०१७ रोजी महाराष्ट्र शासनाच्या शालेय शिक्षण विभागाने ७ नोव्हेंबर हा दिवस राज्यातील सर्व शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयांमध्ये ‘विद्यार्थी दिन’ म्हणून साजरा करण्याचा निर्णय घेतला. साताऱ्यातून सुरू झालेल्या एका प्रयत्नाला अशा प्रकारे राज्यव्यापी मान्यता मिळाली.

या निर्णयाचे महत्त्व केवळ एका दिवसाला अधिकृत नाव मिळाले एवढेच नाही. बाबासाहेबांच्या शाळा प्रवेशाच्या ऐतिहासिक घटनेला महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक जीवनाशी जोडण्याचे काम या निर्णयामुळे झाले. आज राज्यातील शाळांमध्ये विद्यार्थी दिनानिमित्त बाबासाहेबांच्या जीवनावर आधारित उपक्रम, निबंध, वक्तृत्व, वाचन, चर्चासत्रे आणि विविध शैक्षणिक कार्यक्रम आयोजित केले जातात. या माध्यमातून विद्यार्थ्यांना बाबासाहेबांच्या जीवनातील संघर्ष, ज्ञानसाधना, शैक्षणिक योगदान आणि सामाजिक परिवर्तनाचा विचार समजून घेण्याची संधी मिळते. या दिवसामुळे सातारा शहरातील एका शाळेच्या प्रवेश नोंदवहीतील ऐतिहासिक नोंदीला राज्यातील लाखो विद्यार्थ्यांच्या प्रेरणेचा संदर्भ प्राप्त झाला आहे.

या संपूर्ण प्रक्रियेत ज्येष्ठ पत्रकार अरुण जावळे यांनी बजावलेली भूमिका विशेष उल्लेखनीय आहे. एखाद्या ऐतिहासिक घटनेचे महत्त्व ओळखणे ही एक गोष्ट असते; मात्र त्या घटनेला समाजमान्यता मिळवून देण्यासाठी वर्षानुवर्षे सातत्याने प्रयत्न करणे ही वेगळी गोष्ट असते. त्यांनी दुसरी भूमिका निभावली. पत्रकारितेच्या माध्यमातून समाजासमोर ऐतिहासिक विषय मांडण्याबरोबरच त्यासाठी प्रत्यक्ष कृती केली. शासनाचे लक्ष वेधले, संबंधित लोकप्रतिनिधी आणि मंत्र्यांपर्यंत विषय पोहोचवला आणि आपल्या मागणीचा सातत्याने पाठपुरावा केला. राज्यस्तरीय मान्यता मिळाल्यानंतरही हा दिवस देशभर साजरा व्हावा, यासाठी त्यांनी प्रयत्न सुरू ठेवले. एका पत्रकाराने आपल्या लेखणीच्या पलीकडे जाऊन सामाजिक इतिहासाच्या जतनासाठी आणि शैक्षणिक प्रबोधनासाठी केलेले हे कार्य निश्चितच कौतुकास्पद आहे. आज ७ नोव्हेंबरला विद्यार्थी दिन साजरा होत असताना या प्रयत्नांची आणि त्यामागील जिद्दीची कृतज्ञतापूर्वक आठवण ठेवणे आवश्यक आहे.

आजच्या काळात ७ नोव्हेंबरच्या ऐतिहासिक महत्त्वाचा विचार करताना शिक्षणासमोरील वर्तमान आव्हानांचाही विचार करणे गरजेचे आहे. शिक्षण सर्वांसाठी उपलब्ध असणे, प्रत्येक बालकाला गुणवत्तापूर्ण शिक्षण मिळणे, सामाजिक आणि आर्थिक परिस्थितीमुळे कोणत्याही विद्यार्थ्याचे शिक्षण थांबू नये, मुलींना शिक्षणाच्या समान संधी मिळाव्यात आणि शाळांमध्ये जात, धर्म, भाषा, लिंग किंवा आर्थिक स्थितीच्या आधारावर कोणताही भेदभाव होऊ नये, ही बाबासाहेबांच्या विचारांशी सुसंगत भूमिका आहे. केवळ शाळेत प्रवेश मिळणे म्हणजे शिक्षणाचा अधिकार पूर्ण होणे नव्हे; तर प्रत्येक विद्यार्थ्याला सन्मानाने शिकता येईल, प्रश्न विचारता येतील, स्वतंत्रपणे विचार करता येईल आणि आपल्या क्षमतांचा विकास करता येईल असे वातावरण निर्माण होणे आवश्यक आहे.

विद्यार्थी दिन साजरा करताना बाबासाहेबांचे छायाचित्र पूजन, भाषणे किंवा औपचारिक कार्यक्रम यांच्यापुरते आपण मर्यादित राहता कामा नये. प्रत्येक शाळेत वाचनसंस्कृती विकसित होणे, ग्रंथालये समृद्ध होणे, विद्यार्थ्यांमध्ये वैज्ञानिक दृष्टिकोन निर्माण होणे, संविधानिक मूल्यांची जाणीव वाढणे आणि शिक्षणातील विषमता दूर करण्यासाठी प्रयत्न होणे, ही या दिवसाची खरी फलश्रुती ठरावी. विद्यार्थ्यांनी बाबासाहेबांच्या जीवनाचा अभ्यास करताना त्यांच्या संघर्षातून प्रेरणा घ्यावी; त्याचबरोबर त्यांच्या विचारातील विवेकवाद, चिकित्सक दृष्टी, ज्ञाननिष्ठा आणि सामाजिक बांधिलकी आत्मसात करावी.

७ नोव्हेंबर १९०० रोजी साताऱ्यातील शाळेत प्रवेश घेतलेल्या सहा वर्षांच्या भिवा रामजी आंबेडकरांचा प्रवास पुढे एका राष्ट्राच्या वैचारिक आणि घटनात्मक जडणघडणीचा महत्त्वपूर्ण भाग बनला. त्या ऐतिहासिक घटनेला २०१७ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने विद्यार्थी दिनाची मान्यता दिली. या दोन घटनांमधील दुवा म्हणजे शिक्षणातून घडणारे परिवर्तन आणि त्याचे महत्त्व समाजापर्यंत पोहोचवण्यासाठी केलेले सातत्यपूर्ण प्रयत्न. या संदर्भात अरुण जावळे यांचे योगदान आवर्जून स्मरणात ठेवले पाहिजे.

एका बालकाच्या शाळा प्रवेशाची घटना इतिहास बनली; त्या इतिहासातून एका पिढीला प्रेरणा मिळाली आणि त्या प्रेरणेला राज्यव्यापी मान्यता मिळवून देण्यासाठी एका पत्रकाराने आपले प्रयत्न पणाला लावले. हा ७ नोव्हेंबरचा प्रेरणादायी प्रवास आहे.

आज विद्यार्थी दिनाच्या निमित्ताने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या ज्ञानसाधनेला विनम्र अभिवादन करूया. शिक्षणाच्या माध्यमातून समताधिष्ठित, विवेकनिष्ठ आणि बंधुत्वावर आधारित समाज निर्माण करण्याचा संकल्प करूया. तसेच या ऐतिहासिक दिवसाला राज्यव्यापी ओळख मिळवून देण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न करणारे साताऱ्याचे ज्येष्ठ पत्रकार अरुण जावळे यांच्या सामाजिक बांधिलकीला आणि जिद्दीला कृतज्ञतापूर्वक सलाम करूया.

७ नोव्हेंबर हा केवळ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या शाळा प्रवेशाचा दिवस नाही; तो शिक्षणाच्या सार्वत्रिक अधिकाराचा, ज्ञानाच्या सामर्थ्याचा, सामाजिक समतेचा आणि परिवर्तनशील समाजनिर्मितीचा संकल्पदिन आहे.

शिका, संघटित व्हा आणि संघर्ष करा!

नमो बुद्धाय! जय भीम!

आयु. सोमीनाथ पोपट घोरपडे
भारतीय बौध्द महासभा, सातारा जिल्हा (पुर्व)
मोबाईल नं 9284658690
ईमेल : bhimai05@gmail.com