दोन पिढ्यांची स्नेहपरंपरा ठरतेय सामाजिक ऐक्याचा आदर्श; शिक्षण, वाचन, संविधान, आरोग्य आणि गावविकासावर मंथन
राजाळे : शहराच्या धावपळीपासून दूर असलेल्या गावच्या मातीशी नाळ जोडून ठेवणारी माणसे जेव्हा एकत्र येतात, तेव्हा त्यांच्या भेटीला केवळ औपचारिकतेचे स्वरूप राहत नाही; त्यातून गाव, समाज आणि पुढील पिढ्यांविषयीची जबाबदारी अधोरेखित होते. राजाळे गावात गेल्या दोन पिढ्यांपासून जपली जात असलेली राखी पौर्णिमेची स्नेहपरंपरा याच सामाजिक आत्मभानाचा सुंदर प्रत्यय देणारी ठरत आहे.
दिवंगत जयवंतराव भोसले यांनी सुरू केलेला हा जिव्हाळ्याचा ऋणानुबंध त्यांच्या पश्चात माजी सनदी अधिकारी आयुष्यमान विश्वासराव भोसले साहेब यांनीही तितक्याच आपुलकीने पुढे नेला आहे. राखी पौर्णिमेच्या निमित्ताने भोसले साहेबांनी कवी-साहित्यिक सतीश सर्जेराव भालेराव यांच्या ‘काव्यकुंज’ या निवासस्थानी सदिच्छा भेट देत ‘मैत्रेय ग्रंथालयास’ भेट दिली. या भेटीत सामाजिक, शैक्षणिक, वैचारिक आणि राजाळे गावाच्या भविष्यातील विकासाच्या विविध पैलूंवर मनमोकळी चर्चा झाली.
विचारांचा वारसा जपणाऱ्या ‘मैत्रेय’चे कौतुक
‘मैत्रेय ग्रंथालयातील’ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांवरील पुस्तके, साहित्य आणि वैचारिक ग्रंथसंपदा पाहून भोसले साहेबांनी सतीश भालेराव यांच्या वाचनवेडाचे आणि सामाजिक जाणिवेचे कौतुक केले.
“डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेला विचारांचा वारसा जपणे आणि तो पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविणे ही आजची मोठी सामाजिक गरज आहे. गावात अशी वैचारिक केंद्रे उभी राहिली पाहिजेत,” या भावनेतून त्यांनी या उपक्रमाचे अभिनंदन केले.
गावातील एखाद्या घरात उभे राहिलेले ग्रंथालय हे केवळ पुस्तकांचे कपाट नसते; ते समाजाच्या वैचारिक भवितव्याची पायाभरणी असते. त्यामुळे ‘मैत्रेय ग्रंथालय’ ही राजाळेच्या सामाजिक आणि वैचारिक जडणघडणीतील महत्त्वाची बाब ठरू शकते, अशी भावना यावेळी व्यक्त झाली.
राखीचा धागा आणि गावाच्या मातीचे ऋण
राखी पौर्णिमेचा हा स्नेहसोहळा केवळ दोन कुटुंबांमधील नात्यापुरता मर्यादित राहिला नाही. गावच्या मातीत वाढलेल्या, गावाच्या सुख-दुःखाशी जोडलेल्या आणि आपल्या माणसांशी नाते जपणाऱ्या व्यक्तिमत्त्वांची ही भेट ठरली.
आजच्या काळात नाती अनेकदा व्यवहारापुरती मर्यादित होत असताना, दोन पिढ्यांपासून जपलेला हा ऋणानुबंध माणुसकी, सामाजिक समता, बंधुभाव आणि परस्पर सन्मानाचा संदेश देणारा आहे. गावाच्या मातीशी नाते जपणारी माणसेच गावाच्या भवितव्याचा विचार अधिक संवेदनशीलतेने करू शकतात, याची जाणीव या भेटीतून झाली.
शिक्षण आणि वाचनसंस्कृतीला प्राधान्य
राजाळे गावातील प्राथमिक शिक्षण अधिक सक्षम, गुणवत्तापूर्ण आणि आधुनिक व्हावे, यासाठी नवीन शाळेची सुंदर व उपयुक्त इमारत उभारण्यात आली आहे. मात्र केवळ इमारत उभी करणे पुरेसे नसून विद्यार्थ्यांमध्ये ज्ञानाची भूक आणि वाचनाची सवय निर्माण करणे आवश्यक आहे, यावरही चर्चा झाली.
गावातील तरुणांची वैचारिक जडणघडण व्हावी, विद्यार्थ्यांना स्पर्धा परीक्षांसाठी आवश्यक पुस्तके उपलब्ध व्हावीत आणि गावात वाचन, अभ्यास व ज्ञाननिर्मितीची संस्कृती रुजावी, यासाठी ग्रंथालय व अभ्यासिका उभारण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत.
रस्ते म्हणजे गावाच्या विकासाच्या वाहिन्या
गावाचा विकास हा केवळ एखाद्या एका क्षेत्रापुरता मर्यादित नसतो. शिक्षणाबरोबरच दळणवळणाची साधने सक्षम असणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. राजाळे गाव तसेच गावाला जोडणाऱ्या वाडी-वस्त्यांपर्यंत जाणारे रस्ते चांगले व्हावेत, यासाठी प्रयत्न सुरू आहेत.
ठेगिळवस्ती ते अनपटवस्ती रस्त्यासाठी मुख्यमंत्री निधीतून दोन कोटी रुपयांची मंजुरी मिळाल्याची माहिती यावेळी देण्यात आली. ग्रामीण भागातील रस्ते मजबूत झाले तर शिक्षण, आरोग्य, शेती, रोजगार आणि बाजारपेठेशी जोडणी यांना गती मिळते, या व्यापक दृष्टिकोनातून या कामाकडे पाहिले जात आहे.
राजाळेत ‘संविधान भवन’ उभारण्याचा संकल्प
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा विचार आणि भारतीय संविधानातील स्वातंत्र्य, समता, बंधुता व न्याय ही मूल्ये गावातील प्रत्येक नागरिकापर्यंत पोहोचावीत, या उद्देशाने राजाळे येथे शासनाच्या मंजुरीतून ४० लाख रुपयांच्या निधीतून ‘संविधान भवन’ उभारण्याचा संकल्प करण्यात आला आहे.
हे भवन केवळ एक वास्तू न राहता गावाच्या वैचारिक आणि सामाजिक जडणघडणीचे केंद्र व्हावे, यासाठी तरुण, पदवीधर विद्यार्थी, सामाजिक कार्यकर्ते आणि गावातील जाणकार यांच्याशी चर्चा करून त्याचे स्वरूप निश्चित केले जाईल, असे भोसले साहेबांनी सांगितले.
आरोग्य सुविधांसह शहीदांच्या स्मृती जपण्याचा प्रयत्न
राजाळे येथील प्राथमिक आरोग्य केंद्रात आवश्यक मूलभूत सुविधा उपलब्ध व्हाव्यात, यासाठी आरोग्य मंत्रालयाच्या माध्यमातून निधी उपलब्ध करून देण्यात आला आहे. ग्रामीण भागातील नागरिकांना प्राथमिक आरोग्यसेवा गावातच सक्षमपणे मिळावी, ही या प्रयत्नामागची भूमिका आहे.
तसेच भारतीय लष्करात सेवा बजावताना देशासाठी प्राणांचे बलिदान देणाऱ्या राजाळे गावातील शहीद जवानांच्या स्मृती चिरंतन राहाव्यात, यासाठी कमानी व शहीद स्मारक स्तंभ उभारण्याचा ठराव मंजूर करण्यात आला आहे. गावातील वीरांचा त्याग भावी पिढ्यांना समजावा आणि त्यातून देशभक्तीची प्रेरणा मिळावी, हा या उपक्रमाचा उद्देश आहे.
राजकारणापलीकडे गावाचा विचार
सेवानिवृत्तीनंतर सामाजिक आणि सार्वजनिक जीवनात सक्रिय असलेले आयुष्यमान विश्वासराव भोसले साहेब यांनी गावाच्या विकासाबाबत व्यापक भूमिका मांडली.
“गावाचा विकास हा कोणत्याही राजकीय पूर्वग्रहापेक्षा मोठा आहे. गावातील प्रत्येक घटकाला सोबत घेऊन सर्वांगीण विकासाची दिशा निश्चित केली पाहिजे,” अशी भावना त्यांनी व्यक्त केली.
गावातील विकासकामांना राजकीय चौकटीत न पाहता ती गावाच्या सामूहिक भवितव्याची गुंतवणूक म्हणून पाहण्याची गरज असल्याचेही यावेळी अधोरेखित झाले.
मातीशी नाते जपणाऱ्या पिढ्यांची प्रेरणादायी भेट
राजाळेची माती, तिची माणसे, त्यांची नाती आणि गावाच्या भवितव्याची चिंता- या सगळ्यांचा संगम राखी पौर्णिमेच्या या भेटीत अनुभवायला मिळाला.
एका बाजूला दोन पिढ्यांपासून जपलेला आपुलकीचा राखीचा धागा आणि दुसऱ्या बाजूला शिक्षण, वाचनसंस्कृती, रस्ते, आरोग्य, संविधान आणि शहीद स्मृती यांसारख्या विषयांवर उभा राहणारा विकासाचा विचार, यामुळे ही भेट विशेष ठरली.
आज गावाकडे पाहण्याची दृष्टी केवळ समस्या मांडणारी नसून “आपल्या गावासाठी आपण काय करू शकतो?” अशी असणे आवश्यक आहे. गावाच्या मातीशी नाते असलेल्या व्यक्तींनी आपल्या अनुभवाचा, ज्ञानाचा आणि संपर्काचा उपयोग गावाच्या पुढील पिढ्यांसाठी करणे, हेच खरे सामाजिक ऋण फेडणे आहे.
राखीचा नाजूक धागा दोन मनांना जोडतो; पण त्या धाग्याला जेव्हा माणुसकीची ऊब, आंबेडकरी विचारांची दिशा, संविधानिक मूल्यांची जाणीव आणि गावविकासाची बांधिलकी मिळते, तेव्हा तो धागा केवळ दोन कुटुंबांना नव्हे, तर संपूर्ण गावाला जोडणारा सामाजिक बंध बनतो.
राजाळे गावातील ही स्नेहपरंपरा आणि त्यातून आकार घेत असलेली विकासाची विचारधारा ग्रामीण समाजजीवनासाठी निश्चितच प्रेरणादायी ठरणारी आहे.
याप्रसंगी विचारवंत सतीश भालेराव यांचे बंधू समाजप्रबोधनकार महावीर भालेराव व त्यांच्या भगिनी उपस्थित होत्या.
