श्रावणी पौर्णिमेचे बौद्ध धम्मातील महत्त्व

नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासंबुद्धस्स।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासंबुद्धस्स।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासंबुद्धस्स।        

साहस Times :-महाकारुणिक, जगद्गुरु तथागत भगवान गौतम बुद्ध, प्रियदर्शी चक्रवर्ती सम्राट अशोक आणि भारतरत्न बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पवित्र विचारांना त्रिवार वंदन!

भारतीय बौद्ध महासभेचे द्वितीय अध्यक्ष, चैत्यभूमीचे शिल्पकार, बौद्धाचार्यांचे जनक सूर्यपुत्र यशवंतराव उर्फ भैय्यासाहेब आंबेडकर, भारतीय बौद्ध महासभेच्या राष्ट्रीय संरक्षक ममतासागर महापासिका मीराताई आंबेडकर, समता सैनिक दलाचे प्रमुख तथा भारतीय बौद्ध महासभेचे कार्याध्यक्ष डॉ. भीमराव यशवंतराव आंबेडकर आणि संस्थेचे राष्ट्रीय सल्लागार श्रद्धेय अॅड. बाळासाहेब तथा प्रकाश आंबेडकर यांच्या धम्ममंगल कार्यास वंदन!

पूजनीय भिक्खुसंघ, उपासक-उपासिका, उपस्थित सर्व मान्यवर, बालक-बालिका आणि धम्मप्रेमी सज्जनहो,

आपल्या सर्वांना माझा सविनय जयभीम! नमो बुद्धाय!

आजच्या या वर्षावास प्रवचनमालिकेतील आपल्या विषयाकडे आपण केवळ एका धार्मिक तिथीच्या स्मरणाच्या दृष्टीने पाहणार नाही. श्रावणी पौर्णिमा म्हणजे बौद्ध धम्माच्या इतिहासातील काही अत्यंत महत्त्वपूर्ण घटनांचे स्मरण, त्यामागील धम्मविचार समजून घेण्याची संधी आणि त्या विचारांचे आजच्या जीवनाशी नाते जोडण्याची वेळ आहे. या निमित्ताने आपण तथागत बुद्धांच्या जीवनाशी आणि धम्माच्या इतिहासाशी संबंधित तीन महत्त्वपूर्ण घटनांचा विचार करणार आहोत- प्रथम धम्मसंगीती, काश्यप बंधूंचे धम्मात आगमन आणि अंगुलीमालाचे हृदयपरिवर्तन.
या तीनही घटनांकडे बारकाईने पाहिले तर त्यामध्ये एक सुंदर धम्मसूत्र दिसून येते- धम्माचे संरक्षण, अंधश्रद्धेचे विवेकात रूपांतर आणि हिंसेचे करुणेत रूपांतर. म्हणूनच या घटना केवळ इतिहास नाहीत; त्या आजच्या समाजासाठीही मार्गदर्शक आहेत.

काश्यप बंधूंचे धम्मात आगमन
श्रावणी पौर्णिमेच्या संदर्भात तथागत बुद्धांच्या जीवनातील उरुवेला काश्यप, नदी काश्यप आणि गया काश्यप या तीन बंधूंच्या धम्मप्रवेशाचा प्रसंग अत्यंत महत्त्वाचा आहे.
उरुवेला काश्यप, नदी काश्यप आणि गया काश्यप हे तिघेही तत्कालीन जटिल तपस्वी परंपरेतील प्रभावशाली धार्मिक नेते होते. परंपरेनुसार उरुवेला काश्यपांचे पाचशे, नदी काश्यपांचे तीनशे आणि गया काश्यपांचे दोनशे असे एकूण एक हजार जटिल अनुयायी होते. त्यांच्या धार्मिक आचरणात तपश्चर्या आणि अग्निपूजेला विशेष महत्त्व होते. त्यामुळे त्यांचे बुद्धांच्या धम्माकडे वळणे ही केवळ काही व्यक्तींच्या जीवनातील घटना नव्हती; तर बाह्य कर्मकांडापासून विवेक, प्रज्ञा आणि नैतिक आचरणाकडे झालेल्या परिवर्तनाची महत्त्वपूर्ण घटना होती.
तथागत बुद्ध उरुवेला येथे आले तेव्हा त्यांनी उरुवेला काश्यपांकडे त्यांच्या अग्निशाळेत राहण्याची परवानगी मागितली. तेथे नाग असल्याचे काश्यपांनी सांगितले. पुढे नागाशी संबंधित अद्भुत प्रसंगाचे वर्णन विनयपिटकातील महावग्गात आढळते. मात्र या प्रसंगाकडे केवळ चमत्कार म्हणून पाहणे बुद्धांच्या धम्मदृष्टीला न्याय देणारे ठरणार नाही. बुद्धांचे खरे सामर्थ्य चमत्कारात नव्हते; माणसाच्या विचारांचे, दृष्टिकोनाचे आणि आचरणाचे परिवर्तन घडवून आणण्यात होते.
काश्यपांच्या मनातील धार्मिक अहंकार, पूर्वग्रह आणि श्रेष्ठत्वाची भावना बुद्धांच्या प्रज्ञेसमोर हळूहळू विरघळत गेली. त्यांच्या धार्मिक जीवनात बाह्य अग्नीला महत्त्व होते; बुद्धांनी मात्र त्यांना मनातील अग्नी दाखविला – रागाचा, द्वेषाचा, मोहाचा आणि तृष्णेचा.
याच विचाराचे प्रभावी विवेचन संयुक्तनिकायातील आदित्तपरियाय सुत्त अर्थात अग्नीचे प्रवचन यामध्ये आढळते. बुद्ध म्हणतात – “सब्बं भिक्खवे आदित्तं” – “भिक्खूंनो, सर्व काही जळत आहे.” इंद्रिये, त्यांचे विषय आणि त्यातून निर्माण होणारे अनुभव राग, द्वेष आणि मोहाच्या अग्नीने जळत आहेत. बाहेरचा अग्नी लाकूड जाळतो; पण लोभ माणसाचा विवेक जाळतो. बाहेरचा अग्नी वस्तू भस्म करतो; पण द्वेष माणसामाणसांमधील नाती भस्म करतो. बाहेरचा अग्नी उष्णता निर्माण करतो; पण मोह प्रज्ञेवर अज्ञानाचा अंधार पसरवतो.
म्हणून बुद्धांचा धम्म बाह्य अग्नीच्या विरोधात उभा राहणारा केवळ दुसरा धार्मिक विधी नाही. तो मनुष्याला स्वतःच्या अनुभवाचे परीक्षण करण्याची आणि त्याकडे जागरूकतेने पाहण्याची दृष्टी देतो. डोळ्यांना रूप दिसते, कानांना शब्द ऐकू येतो, नाकाला गंध जाणवतो, जिभेला रस कळतो, शरीराला स्पर्श जाणवतो आणि मनाला विचार-भावनांचा अनुभव येतो. या अनुभवांशी आसक्ती निर्माण झाली की तृष्णा निर्माण होते; तृष्णेतून उपादान आणि पुढे दुःखाची प्रक्रिया निर्माण होते.
त्यामुळे धम्माचा मार्ग अनुभवांपासून पळून जाण्याचा नाही, तर अनुभवांकडे अनासक्त, सजग आणि प्रज्ञापूर्वक पाहण्याचा मार्ग आहे. हाच बुद्धांचा खरा संदेश काश्यप बंधूंना समजला.
अखेर उरुवेला काश्यप, नदी काश्यप आणि गया काश्यप यांनी आपल्या अनुयायांसह तथागत बुद्धांचा धम्म स्वीकारला. अशा प्रकारे एक हजार जटिल बुद्धांच्या संघात दाखल झाले. ही घटना म्हणजे बाह्य अग्नीच्या उपासनेतून अंतर्मनातील राग-द्वेष-मोहाचा अग्नी विझविणाऱ्या प्रज्ञा, करुणा आणि नैतिकतेच्या धम्ममार्गाकडे झालेले ऐतिहासिक वळण होय.
काश्यप बंधूंचे परिवर्तन आपल्याला एकच मूलभूत धम्मविचार सांगते – खरा अग्नी बाहेर नाही; तो मनात आहे. आणि त्या अग्नीला विझविण्याचा मार्ग बुद्धांनी प्रज्ञेच्या प्रकाशातून दाखविला.

अंगुलीमालाचे हृदयपरिवर्तन
धम्माचे संरक्षण आणि विचारांचे परिवर्तन यानंतर बुद्धांच्या धम्मातील आणखी एक विलक्षण सामर्थ्य आपल्यासमोर येते – मानवी मनाचे परिवर्तन.
अंगुलीमालाची घटना ही मानवी परिवर्तन, करुणा, अहिंसा आणि नैतिक पुनर्जन्माचे प्रभावी प्रतीक आहे. हिंसेच्या मार्गावर गेलेल्या एका क्रूर मनुष्याच्या अंतःकरणात बुद्धांनी तलवारीच्या बळावर नव्हे, तर प्रज्ञा, करुणा आणि धम्माच्या सामर्थ्याने परिवर्तन घडवून आणले. म्हणूनच अंगुलीमालाची कथा ही केवळ एका व्यक्तीच्या जीवनातील घटना नसून, माणूस आपल्या वर्तमान कृतींमधून स्वतःला बदलू शकतो, या धम्मविचाराची साक्ष देणारी आहे.
अंगुलीमालाचे पूर्वजीवन हिंसा, क्रौर्य आणि हत्यांनी व्यापलेले होते. त्याच्या नावाने लोक भयभीत होत होते. परंतु तथागत बुद्धांनी त्याच्याकडे केवळ एक खुनी म्हणून पाहिले नाही. त्यांनी त्याच्यामध्ये दडलेली माणुसकी आणि परिवर्तनाची शक्यता ओळखली. बुद्धांनी त्याच्या केलेल्या कर्मांचे समर्थन केले नाही किंवा त्याच्या पापांकडे दुर्लक्ष केले नाही; उलट त्याला आपल्या कृतींची जाणीव करून दिली आणि हिंसेचा मार्ग सोडून धम्माच्या मार्गावर येण्याची संधी दिली.
अंगुलीमालाने धम्म स्वीकारल्यानंतर त्याच्या जीवनात आमूलाग्र परिवर्तन झाले. मात्र त्याच्या पूर्वकर्मांचे परिणाम संपले नाहीत. त्याला आपल्या कर्मांचे परिणाम भोगावे लागले. यातून बुद्धांचा कर्मविषयक दृष्टिकोन स्पष्ट होतो- भूतकाळातील कर्मे नष्ट झाल्याचे मानून चालता येत नाही; परंतु वर्तमानातील सजग, नैतिक आणि कुशल कृतींनी जीवनाची दिशा निश्चितपणे बदलता येते.
अंगुलीमालाच्या हृदयपरिवर्तनात बुद्धांच्या करुणेची खरी ताकद दिसून येते. बुद्धांनी हिंसेला हिंसेने उत्तर दिले नाही; त्यांनी द्वेषाला द्वेषाने जिंकले नाही. त्यांनी प्रज्ञेने अज्ञानावर आणि करुणेने क्रौर्यावर विजय मिळवला. म्हणून अंगुलीमालाची कथा आपल्याला शिकवते की, कोणताही मनुष्य कायमचा वाईट ठरलेला नसतो. योग्य दृष्टी, धम्माचे आचरण आणि नैतिक कृती यांच्या माध्यमातून त्याच्या जीवनाला नवी दिशा मिळू शकते.
यामुळेच अंगुलीमालाचे हृदयपरिवर्तन हे बौद्ध धम्मातील मानवी प्रतिष्ठा, नैतिक जबाबदारी आणि परिवर्तनाच्या शक्यतेचे अत्यंत प्रभावी उदाहरण ठरते.
अंगुलिमाल : क्रौर्यापासून करुणेकडे
अंगुलिमाल हा त्या काळातील एक अत्यंत क्रूर आणि भयावह खुनी होता. त्याची दहशत सर्वत्र पसरली होती. त्याने अनेक निरपराध लोकांची हत्या केली होती आणि त्यांच्या बोटांची माळ आपल्या गळ्यात धारण केली होती. त्यामुळे त्याचे नाव घेतले तरी लोकांच्या अंगावर काटा उभा राहत असे. इतकेच नव्हे, तर आपल्या हिंसक वृत्तीच्या आहारी गेलेला अंगुलिमाल स्वतःच्या आईचीही हत्या करण्यास तयार झाला होता.
अशा या क्रूर अंगुलिमालला भेटण्याचा निर्णय तथागत भगवान बुद्धांनी घेतला. लोकांनी बुद्धांना सावध केले, अनुयायांनीही त्यांना त्या मार्गाने जाऊ नये, असा आग्रह केला; परंतु बुद्धांनी कोणाच्याही भीतीला बळी न पडता शांतपणे अंगुलिमालच्या दिशेने वाटचाल केली. बुद्धांच्या मनात अंगुलिमालविषयी द्वेष नव्हता; उलट त्याच्या अंतःकरणात दडलेल्या माणुसकीला जागृत करण्याची करुणा होती.
अंगुलिमालने दूरवरून बुद्धांना पाहिले आणि त्यांना पकडण्यासाठी तो त्यांच्या मागे धावू लागला. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे तो कितीही वेगाने धावला तरी बुद्ध त्याच्या हाताला लागेना. शेवटी थकून तो ओरडला, “थांब, श्रमणा, थांब!” बुद्ध शांतपणे म्हणाले, “अंगुलिमाल, मी थांबलो आहे; तू अजून थांबलेला नाहीस.”
बुद्धांचे हे शब्द अंगुलिमालच्या मनाला चटका लावून गेले. बुद्धांनी स्पष्ट केले की ते हिंसा, द्वेष आणि अशांततेच्या मार्गापासून थांबले आहेत; पण अंगुलिमाल अजूनही हिंसेच्या प्रवाहात वाहत आहे. या साध्या पण गहन सत्याने त्याच्या अंतर्मनाला हादरा दिला. क्रौर्याच्या आवरणाखाली दडलेली माणुसकी जागी होऊ लागली.
बुद्धांनी त्याला आणखी एक अत्यंत अर्थपूर्ण प्रश्न विचारला. “अहिंसक, ही झाडाची फांदी तोडणे तुला सोपे वाटते; पण ती पुन्हा पूर्वीसारखी जोडता येईल का?” अंगुलिमालने उत्तर दिले, “नाही, ते अशक्य आहे.” तेव्हा बुद्ध म्हणाले, “जे तोडता येते ते तोडणे सोपे आहे; परंतु जे तुटले आहे ते जोडणे, जपणे आणि निर्माण करणे हीच खरी महानता आहे.”
या शब्दांनी अंगुलिमालच्या जीवनाला कलाटणी मिळाली. हत्या करणे, नाश करणे आणि भय निर्माण करणे यात सामर्थ्य नसून, जीवनाचे रक्षण करणे, माणसाला माणसाशी जोडणे आणि समाजात करुणा निर्माण करणे यातच खरे सामर्थ्य आहे, हे त्याला उमगले. त्याने आपली कुऱ्हाड खाली फेकून दिली आणि तथागत बुद्धांच्या चरणी शरण जाऊन धम्माची दीक्षा स्वीकारली.
कालपर्यंत ज्याच्या नावाने लोक भयभीत होत होते, तोच अंगुलिमाल आता भिक्षू अंगुलीमाल झाला. मात्र भूतकाळातील कर्मांचे परिणाम त्याला भोगावे लागले. एका गावात भिक्षा मागण्यासाठी गेलेल्या अंगुलिमालवर संतप्त गावकऱ्यांनी दगडफेक केली. त्याच्या शरीरातून रक्त वाहत होते; तरीही त्याने मनात द्वेष निर्माण होऊ दिला नाही. तो शांत राहिला. त्याच्या अंतःकरणात बुद्ध, धम्म आणि करुणेचा प्रकाश प्रज्वलित झाला होता. अंगुलिमालच्या या परिवर्तनातून तथागत बुद्धांनी एक अत्यंत महत्त्वाचा संदेश दिला – माणूस त्याच्या भूतकाळातील कर्मांपुरता कायमचा ठरत नाही; योग्य दृष्टी, प्रज्ञा आणि धम्माच्या आचरणातून तो स्वतःचे जीवन बदलू शकतो.
अंगुलिमालचे जीवन म्हणजे क्रौर्यापासून करुणेकडे, हिंसेपासून अहिंसेकडे आणि अशांततेपासून शांततेकडे झालेल्या परिवर्तनाची विलक्षण गाथा आहे. बुद्धांनी त्याच्यातील खुनी पाहिला नाही; त्यांनी त्याच्यातील माणूस पाहिला. म्हणूनच बुद्धांचा धम्म केवळ उपदेश नाही, तर माणसाच्या अंतःकरणाचे परिवर्तन घडवून आणणारी जीवनपद्धती आहे.
अंगुलिमालची कथा आपल्याला सांगते – नाश करणे सोपे असते; पण जीवन घडवणे, तुटलेली मने जोडणे आणि करुणेने जगणे हीच खरी महानता आहे.

प्रथम धम्मसंगीती : बुद्धवचनांच्या संरक्षणाचा ऐतिहासिक संकल्प
श्रावण पौर्णिमा अर्थात सावनो पुण्णमी ही बौद्ध धम्माच्या इतिहासातील अत्यंत महत्त्वाची तिथी मानली जाते. भगवान बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या धम्म-विनयाच्या संरक्षणाचा प्रश्न अत्यंत महत्त्वाचा बनला. परंपरेनुसार, सुभद्द नावाच्या एका भिक्षूने “भगवंत आता हयात नाहीत; आता आपण आपल्या इच्छेप्रमाणे वागू शकतो” अशा आशयाचे उद्गार काढले. या प्रवृत्तीमुळे भविष्यात बुद्धांच्या शिकवणीत विकृती निर्माण होण्याची शक्यता महास्थविर महाकाश्यपांना जाणवली.
तथागत बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर त्यांच्या धम्म-विनयाचे संरक्षण, शुद्धता आणि सातत्य टिकवून ठेवण्यासाठी राजगृहातील सप्तपर्णी गुंफेत प्रथम धम्मसंगीती आयोजित करण्यात आली. परंपरेनुसार इ.स.पूर्व ५८३ मध्ये झालेल्या या संगीतीचे अध्यक्षस्थान महास्थविर महाकाश्यप यांनी भूषविले, तर मगधराज अजातशत्रू यांनी तिला राजाश्रय व संरक्षण दिले. पाचशे अर्हत भिक्खू या ऐतिहासिक संगायनात सहभागी झाले.
बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतर सर्वांत मोठे आव्हान होते ते त्यांच्या अनुपस्थितीत धम्माची मूळ शिकवण आणि संघाची शिस्त अबाधित ठेवण्याचे. बुद्धांनी स्वतः कोणताही उत्तराधिकारी नेमला नव्हता. त्यांनी धम्म आणि विनयालाच मार्गदर्शक मानले. त्यामुळे बुद्धांच्या शिकवणीचे व्यक्तिनिष्ठ अर्थ लावले जाऊ नयेत आणि संघाच्या आचार-विनयात शिथिलता येऊ नये, यासाठी धम्मसंगीतीची आवश्यकता निर्माण झाली.
या संगीतीत स्थविर उपालि यांनी विनयाचे, तर स्थविर आनंद यांनी बुद्धांच्या धम्मोपदेशांचे संगायन केले. आनंदांच्या निवेदनाची सुरुवात “एवं मे सुतं”- “असे मी ऐकले आहे” या शब्दांनी होत असे. ही केवळ कथनपद्धती नव्हती; ती बुद्धवचनाच्या मौखिक परंपरेतील स्मरण, पडताळणी आणि सामूहिक मान्यतेची पद्धत होती.
प्रथम धम्मसंगीतीचे खरे महत्त्व येथेच आहे. बुद्धांच्या शिकवणीला एका व्यक्तीच्या स्मृतीपुरते मर्यादित न ठेवता ती सामूहिक स्मरण, सामूहिक संगायन आणि संघाच्या शिस्तीच्या माध्यमातून पुढे नेण्याचा प्रयत्न या संगीतीत झाला. धम्म हा कोणाच्याही व्यक्तिगत मालकीचा विषय नसून, तो पुढील पिढ्यांपर्यंत शुद्ध स्वरूपात पोहोचविण्याची संघाची सामूहिक जबाबदारी आहे, ही भूमिका त्यातून स्पष्ट होते.
पुढे याच मौखिक परंपरेतून विनयपिटक आणि सुत्तपिटकाच्या जतनाची भक्कम परंपरा विकसित झाली. हजारो वर्षे लेखनसामग्रीची मर्यादा असतानाही भिक्खू संघाने स्मरण, पुनरावृत्ती, सामूहिक संगायन आणि गुरु-शिष्य परंपरेच्या माध्यमातून बुद्धवचन जतन केले. त्यामुळे प्रथम धम्मसंगीती ही केवळ भूतकाळातील एक ऐतिहासिक सभा म्हणून पाहता येणार नाही; ती धम्माच्या शुद्धतेसाठी आणि सातत्यासाठी केलेला पहिला संघटित प्रयत्न होती.
यातून एक अत्यंत महत्त्वाचा धम्मविचार समोर येतो- बुद्ध गेले, पण धम्म संपला नाही; बुद्धांचे शरीर राहिले नाही, पण त्यांचा धम्म-विनय संघाच्या आचरणातून पुढे चालत राहिला. व्यक्ती नश्वर आहे; परंतु सत्य, प्रज्ञा आणि नैतिक आचरणाची परंपरा जपली तर धम्म पिढ्यान्‌पिढ्या प्रवाहित राहू शकतो. म्हणूनच श्रावण पौर्णिमेच्या निमित्ताने प्रथम धम्मसंगीतीचे स्मरण करणे म्हणजे केवळ इतिहास आठवणे नव्हे. आपण बुद्धांच्या धम्माला किती समजून घेतो, त्याचे किती शुद्धपणे आचरण करतो आणि पुढील पिढीपर्यंत तो किती जबाबदारीने पोहोचवतो, याचे आत्मपरीक्षण करणे होय.
प्रथम धम्मसंगीतीचा संदेश आजही तितकाच जिवंत आहे – धम्माचे संरक्षण केवळ ग्रंथ जपण्यात नाही; धम्मविचार समजून घेण्यात, विनयाचे पालन करण्यात, नैतिक जीवन जगण्यात आणि तो विवेकपूर्ण पद्धतीने पुढे नेण्यात आहे. म्हणून प्रथम धम्मसंगीती ही बौद्ध जगतासाठी बुद्धवचनांचे संरक्षण, संघशिस्त, धम्माची शुद्धता आणि सामूहिक धम्मदायित्व यांचा ऐतिहासिक संकल्प ठरते.

धम्मबंधूंनो,
आज आपण श्रावणी पौर्णिमेच्या निमित्ताने तीन वेगवेगळ्या घटनांचा विचार केला. काश्यप बंधूंच्या परिवर्तनाने बाह्य कर्मकांडातून प्रज्ञेचा मार्ग दाखविला; अंगुलीमालाच्या हृदयपरिवर्तनाने हिंसेपासून करुणेकडे जाण्याचा मार्ग जगासमोर ठेवला आणि प्रथम धम्मसंगीतीने धम्माचे संरक्षण केले; या तीनही घटनांचा केंद्रबिंदू एकच आहे -परिवर्तन. धम्माचे संरक्षण बाहेरून कोणी करणार नाही; ते आपल्यालाच करावे लागेल. धम्माचा अग्नी बाहेर शोधायचा नाही; तो आपल्या मनात ओळखायचा आहे. आणि अंगुलीमालाप्रमाणे आपल्या मनातील हिंसा, द्वेष, लोभ आणि मोह ओळखून त्यांचे परिवर्तन करायचे आहे. श्रावणी पौर्णिमा म्हणूनच केवळ उत्सवाची तिथी नाही; ती स्मरणाची, चिंतनाची, आत्मपरीक्षणाची आणि धम्माचरणाची तिथी आहे.

आज आपण स्वतःला एक प्रश्न विचारूया- मी बुद्धांचा धम्म किती समजून घेतला? तो माझ्या आचरणात किती उतरला? आणि पुढील पिढीपर्यंत तो किती शुद्धपणे पोहोचविण्याची जबाबदारी मी स्वीकारली? या प्रश्नांची प्रामाणिक उत्तरे शोधणे हाच श्रावणी पौर्णिमेचा खरा धम्मार्थ आहे. बुद्धांचे विचार जपूया, धम्म समजून घेऊया, विनयाचे पालन करूया, करुणेने जगूया आणि प्रज्ञेच्या प्रकाशात समाजाला अधिक समतामय, विवेकी आणि नैतिक बनविण्यासाठी प्रयत्न करूया.
हीच तथागत बुद्धांना खरी आदरांजली!

जयभीम! नमो बुद्धाय! जय संविधान! जयभारत!

आयु. सोमीनाथ पोपट घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौद्ध महासभा, शाखा सातारा जिल्हा पूर्व
मोबाईल नं. : ९२८४६५८६९०