वर्षावासाची परंपरा : भगवान बुध्दांच्या काळापासून आजपर्यंत – आयु.सोमीनाथ घोरपडे
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासंबुद्धस्स।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासंबुद्धस्स।
नमो तस्स भगवतो अरहतो सम्मासंबुद्धस्स।
साहस Times :- महाकारुणिक, जगद्गुरु तथागत भगवान गौतम बुद्ध, प्रियदर्शी चक्रवर्ती सम्राट अशोक आणि भारतरत्न बोधिसत्व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या पवित्र विचारांना त्रिवार वंदन! भारतीय बौद्ध महासभेचे द्वितीय अध्यक्ष, चैत्यभूमीचे शिल्पकार, बौद्धाचार्यांचे जनक सूर्यपुत्र यशवंतराव उर्फ भैय्यासाहेब आंबेडकर, भारतीय बौद्ध महासभेच्या राष्ट्रीय संरक्षिका ममतासागर महापासिका मीराताई आंबेडकर, समता सैनिक दलाचे प्रमुख तथा भारतीय बौद्ध महासभेचे कार्याध्यक्ष डॉ. भीमराव यशवंतराव आंबेडकर आणि संस्थेचे राष्ट्रीय सल्लागार श्रद्धेय अॅड. बाळासाहेब तथा प्रकाश आंबेडकर यांच्या धम्ममंगल कार्यास वंदन!
पूजनीय भिक्खुसंघ, उपासक-उपासिका, उपस्थित सर्व मान्यवर, बालक-बालिका आणि धम्मप्रेमी सज्जनहो, आपल्या सर्वांना माझा सविनय जयभीम! नमो बुद्धाय!
आज आपण एका अत्यंत पवित्र, ऐतिहासिक आणि धम्ममय प्रवासाची सुरुवात करीत आहोत. हा प्रवास केवळ काही दिवसांच्या कार्यक्रमांचा नाही, केवळ धम्मदेशनांचे आयोजन करण्याचा नाही आणि केवळ भगवान बुद्धांविषयी माहिती ऐकण्याचा नाही. हा प्रवास आहे- स्वतःला समजून घेण्याचा, आपल्या विचारांचे परीक्षण करण्याचा, आपल्या जीवनाकडे विवेकपूर्ण दृष्टीने पाहण्याचा आणि बुद्धांनी दाखविलेल्या धम्ममार्गावर अधिक जागरूकपणे चालण्याचा.
आजपासून आपण वर्षावासाच्या या पवित्र कालखंडात प्रवेश करीत आहोत. वर्षावासाची परंपरा ही भगवान बुद्धांच्या काळापासून सुरू झालेली बौद्ध धम्मातील एक अत्यंत प्राचीन आणि महत्त्वपूर्ण परंपरा आहे. भारतातील प्राचीन काळातील सामाजिक, भौगोलिक आणि नैसर्गिक परिस्थितीचा विचार केला तर वर्षावासाची आवश्यकता सहज लक्षात येते. पावसाळ्याच्या काळात नद्या, नाले आणि ओढे दुथडी भरून वाहत असत. रस्ते चिखलमय होत असत. प्रवास करणे कठीण आणि अनेकदा धोकादायकही ठरत असे. या काळात भटकंती करणाऱ्या भिक्खूंच्या पायाखाली असंख्य जीवजंतू येऊन त्यांचा नाश होऊ नये, याचीही काळजी घेतली जात असे. म्हणून पावसाळ्याच्या काळात भिक्खू संघाने एका ठिकाणी स्थिर राहून धम्माचे अध्ययन, चिंतन, ध्यान आणि धम्मदेसना करावी, अशी परंपरा विकसित झाली.
भगवान बुद्धांच्या काळात भिक्खू संघ वर्षभर वेगवेगळ्या प्रदेशांमध्ये भ्रमण करीत असे. गावोगावी, नगरानगरांत जाऊन ते लोकांना धम्माचा उपदेश करीत. धम्माचा संदेश हा केवळ एका वर्गासाठी किंवा एका जातीसाठी मर्यादित नव्हता. राजा असो वा सामान्य नागरिक, श्रीमंत असो वा गरीब, ब्राह्मण असो वा शूद्र, स्त्री असो वा पुरुष- जो कोणी धम्म समजून घेण्यास आणि आचरण करण्यास तयार असेल, त्याच्यासाठी बुद्धांचा धम्म खुला होता.
मात्र पावसाळ्याच्या दिवसांत सतत भ्रमण करणे शक्य नव्हते. त्यामुळे भिक्खू संघाने एका ठिकाणी राहून तीन महिन्यांचा वर्षावास करण्याची परंपरा स्वीकारली. या काळात भिक्खू एका विहारात किंवा एखाद्या शांत ठिकाणी राहत. ते धम्माचा अभ्यास करीत, ध्यानसाधना करीत, परस्परांशी धम्मचर्चा करीत आणि उपासक-उपासिकांना धम्मदेसना देत. अशा प्रकारे वर्षावास हा भिक्खू संघाच्या आध्यात्मिक आणि बौद्धिक विकासाचा महत्त्वपूर्ण काळ बनला.
परंतु वर्षावासाचा खरा अर्थ केवळ एका ठिकाणी राहणे एवढाच नाही. वर्षावास म्हणजे स्थिर होणे – बाहेरच्या जगातच नव्हे, तर काही काळ आपल्या अंतर्मनातही स्थिर होणे. वर्षभर आपण बाह्य जगात धावत असतो. संसार, काम, जबाबदाऱ्या, संघर्ष, स्पर्धा आणि अनेक प्रकारच्या चिंतांमध्ये आपण गुंतलेले असतो. वर्षावास आपल्याला काही काळ थांबण्याची, विचार करण्याची आणि स्वतःकडे पाहण्याची संधी देतो.
म्हणूनच वर्षावास हा आत्मपरीक्षणाचा कालखंड आहे. आपल्या मनातील द्वेष कमी झाला का? लोभ कमी झाला का? मत्सर, अहंकार, अज्ञान आणि अंधश्रद्धा यांच्यावर आपण काही प्रमाणात विजय मिळविला का? आपल्या वर्तनामुळे इतरांना दुःख तर होत नाही ना? आपण समता, मैत्री, करुणा आणि प्रज्ञेच्या दिशेने पुढे जात आहोत का? हे प्रश्न स्वतःला विचारणे म्हणजेच वर्षावासाची खरी सुरुवात होय.
वर्षावासाच्या काळात भिक्खू संघ आणि सामान्य उपासक यांच्यातील संबंध अधिक दृढ होत असत. सामान्य लोक भिक्खू संघाला आवश्यक वस्तूंचे दान देत. अन्न, वस्त्र, औषधे आणि निवासाची व्यवस्था केली जात असे. मात्र हे दान केवळ धार्मिक कर्मकांड म्हणून केले जात नव्हते. संघ आणि समाज यांच्यातील परस्परावलंबित्वाची ही एक सुंदर व्यवस्था होती. भिक्खू संघ समाजाला धम्म देत होता आणि समाज संघाला आवश्यक भौतिक आधार देत होता. या परस्पर सहकार्यावर बौद्ध धम्माची संघव्यवस्था उभी होती.
भगवान बुद्धांनी संघाला समाजापासून दूर जाण्याची शिकवण दिली नाही. उलट, संघाने समाजात राहून समाजाच्या दुःखाचे निरीक्षण करावे आणि त्या दुःखातून मुक्तीचा मार्ग दाखवावा, अशी त्यांची भूमिका होती. म्हणूनच वर्षावास हा समाजापासून दूर जाण्याचा काळ नव्हता, तर समाजाशी अधिक जवळीक निर्माण करण्याचा काळ होता. भिक्खू संघ या काळात लोकांच्या समस्या ऐकत असे, त्यांना नैतिक जीवनाची दिशा देत असे आणि त्यांच्या मानसिक दुःखावर धम्माच्या माध्यमातून उपाय सुचवत असे.
आजच्या काळात वर्षावासाची ही जबाबदारी केवळ भिक्खू संघापुरती मर्यादित राहिलेली नाही. बुद्ध धम्म स्वीकारलेल्या प्रत्येक उपासक-उपासिकेचीही धम्माच्या अभ्यासाची, धम्माच्या आचरणाची आणि धम्माचा संदेश समाजापर्यंत पोहोचविण्याची जबाबदारी आहे. वर्षावासाच्या तीन महिन्यांत आपण धम्म ऐकतो, धम्माचा अभ्यास करतो, धम्मचर्चा करतो; परंतु या सर्वांचा अंतिम उद्देश आपल्या जीवनात परिवर्तन घडवून आणणे हा आहे.
भगवान बुद्धांच्या शिकवणीत धम्म म्हणजे केवळ पूजा किंवा उपासना नव्हे. धम्म म्हणजे जीवनातील वास्तव समजून घेण्याची पद्धत. मनुष्याच्या दुःखाचे मूळ बाह्य जगात नसून त्याच्या मनातील तृष्णा, आसक्ती, द्वेष आणि अज्ञानात आहे, हे बुद्धांनी स्पष्ट केले. म्हणून वर्षावास हा बाह्य जगापासून काही काळ दूर राहून आपल्या अंतर्मनाचे निरीक्षण करण्याची संधी आहे.
वर्षावासात भिक्खूंनी ध्यान, शील, समाधी आणि प्रज्ञा यांचा अभ्यास करावा, अशी अपेक्षा होती. मनातील विकारांचे निरीक्षण करणे, विचारांवर नियंत्रण ठेवणे, आपल्या कृतींचे परीक्षण करणे आणि प्रज्ञेच्या आधारावर जीवन जगणे, हा वर्षावासाचा मुख्य उद्देश होता. म्हणूनच वर्षावास हा केवळ पावसाळ्याच्या तीन महिन्यांचा कालावधी नसून आत्मपरीक्षणाचा आणि आत्मपरिवर्तनाचा कालखंड आहे.
वर्षावासाच्या काळात भिक्खू संघामध्ये विनयाचे विशेष महत्त्व होते. संघातील प्रत्येक भिक्खूने आपले आचरण तपासावे, आपल्या चुका स्वीकाराव्यात आणि संघाच्या शिस्तीचे पालन करावे, अशी व्यवस्था होती. बौद्ध संघामध्ये व्यक्तीपेक्षा धम्म आणि विनय यांना अधिक महत्त्व होते. त्यामुळे कोणतीही व्यक्ती कितीही मोठी असली तरी ती धम्म आणि विनयाच्या वर नव्हती. स्वतः भगवान बुद्धांनीही धम्म आणि विनयालाच संघाचा मार्गदर्शक मानले.
भगवान बुद्धांच्या महापरिनिर्वाणानंतरही वर्षावासाची ही परंपरा पुढे चालू राहिली. बौद्ध भिक्खू संघाने भारताच्या विविध भागांमध्ये तसेच भारताबाहेरील अनेक देशांमध्ये धम्माचा प्रसार केला. श्रीलंका, म्यानमार, थायलंड, कंबोडिया, लाओस, चीन, कोरिया, जपान, तिबेट आणि इतर अनेक देशांमध्ये बौद्ध धम्म पोहोचला. या सर्व प्रदेशांमध्ये स्थानिक परिस्थितीनुसार वर्षावासाची परंपरा वेगवेगळ्या स्वरूपात विकसित झाली; मात्र तिच्या केंद्रस्थानी धम्माचा अभ्यास, ध्यान, शील आणि समाजकल्याण हेच उद्दिष्ट राहिले.
भारतामध्ये दीर्घकाळ बौद्ध धम्माचा प्रभाव कमी झाला असला तरी विसाव्या शतकात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी बुद्ध धम्माचे पुनरुज्जीवन केले. त्यांनी भारतीय बौध्द महासभा या धम्म संस्थेची स्थापना करून १४ ऑक्टोबर १९५६ रोजी नागपूरच्या दीक्षाभूमीवर त्यांनी लाखो अनुयायांसह बुद्ध धम्माची दीक्षा घेतली. या ऐतिहासिक धम्मक्रांतीनंतर भारतात बुद्ध धम्माच्या नव्या पर्वाची सुरुवात झाली. आज भारतातील लाखो बौद्ध अनुयायी वर्षावासाच्या काळात धम्माचा अभ्यास करतात, धम्मदेसना आयोजित करतात, बुद्ध विहारांमध्ये विविध कार्यक्रम घेतात आणि भगवान बुद्धांचा मानवतावादी संदेश समाजापर्यंत पोहोचवितात.
आजच्या आधुनिक काळात वर्षावासाच्या परंपरेला एक नवे सामाजिक आणि वैचारिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. पूर्वी भिक्खू संघ पावसाळ्यात एका ठिकाणी स्थिर राहून धम्माचा अभ्यास करीत असे. आजच्या काळात सामान्य उपासक-उपासिकाही वर्षावासाच्या निमित्ताने धम्माचा अभ्यास करण्यासाठी एकत्र येतात. बुद्धांचे जीवन, त्यांचा धम्म, त्यांचे तत्त्वज्ञान, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचे विचार, संविधान, विज्ञान, समता, सामाजिक न्याय आणि मानवतावाद यांचा अभ्यास या काळात केला जातो.
याच व्यापक धम्म-अभ्यासाच्या उद्देशाने या वर्षावास मालिकेची सुरुवात आपण करीत आहोत. या मालिकेत आपण भगवान बुद्धांचा धम्म, त्यांचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन, विज्ञानाशी असलेले बुद्ध धम्माचे नाते, मानवी मनाचा अभ्यास, दुःख आणि त्याची कारणे, विवेक, समता, सामाजिक न्याय, मानवमुक्ती आणि आधुनिक समाजासाठी बुद्ध धम्माची उपयुक्तता अशा विविध विषयांवर चिंतन करणार आहोत.
आजच्या विज्ञानयुगात मानवाने निसर्गाच्या अनेक रहस्यांचा शोध लावला आहे. अंतराळात प्रवास केला, कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण केली, आधुनिक वैद्यकशास्त्रात प्रगती केली आणि तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने जग जवळ आणले. मात्र बाह्य जगावर विजय मिळविताना मनुष्याला स्वतःच्या मनावर विजय मिळविणे अद्यापही कठीण जात आहे. विज्ञानाने बाह्य जग बदलले; परंतु बुद्ध धम्म मनुष्याच्या अंतर्मनातील परिवर्तनाचा मार्ग दाखवितो. म्हणूनच आधुनिक काळात बुद्ध धम्माचे महत्त्व अधिक वाढत आहे.
भगवान बुद्धांनी सांगितले की, कोणतीही गोष्ट केवळ परंपरा आहे म्हणून स्वीकारू नका. ती एखाद्या ग्रंथात लिहिलेली आहे म्हणून स्वीकारू नका. एखादा मोठा व्यक्ती सांगतो म्हणून स्वीकारू नका. स्वतःच्या बुद्धीने, विवेकाने आणि अनुभवाने तिचे परीक्षण करा. जी गोष्ट आपल्या आणि इतरांच्या कल्याणासाठी उपयुक्त ठरते, ती स्वीकारा. ही विचारपद्धती म्हणजेच बुद्ध धम्माचा वैज्ञानिक दृष्टिकोन होय.
म्हणूनच या वर्षावासात आपली पहिली जबाबदारी आहे- धम्म ऐकणे. दुसरी जबाबदारी आहे- धम्म समजून घेणे. तिसरी जबाबदारी आहे- धम्मावर चिंतन करणे. आणि सर्वांत महत्त्वाची जबाबदारी आहे- धम्म आपल्या जीवनात आचरणात आणणे.
केवळ बुद्धांची पूजा करून बुद्धांचे अनुयायी होता येत नाही. बुद्धांच्या विचारांचा स्वीकार करावा लागतो. केवळ बाबासाहेबांचा जयघोष करून बाबासाहेबांचे अनुयायी होता येत नाही. बाबासाहेबांनी दाखविलेल्या प्रज्ञा, समता, स्वातंत्र्य, बंधुता आणि सामाजिक न्यायाच्या मार्गावर चालावे लागते. केवळ धम्मदेसना ऐकून धम्मिक जीवन निर्माण होत नाही. ऐकलेला धम्म आपल्या विचारांत, आपल्या वर्तनात आणि आपल्या सामाजिक आचरणात उतरला पाहिजे.
वर्षावासाच्या काळात आपण आपल्या बुद्ध विहारांना केवळ कार्यक्रमांचे केंद्र न बनविता अभ्यासाचे, चिंतनाचे, संवादाचे आणि सामाजिक परिवर्तनाचे केंद्र बनविले पाहिजे. मुलांनी धम्म समजून घेतला पाहिजे. तरुणांनी प्रश्न विचारले पाहिजेत. महिलांनी धम्म-अभ्यासात सक्रिय सहभाग घेतला पाहिजे. ज्येष्ठांनी आपला अनुभव पुढील पिढीपर्यंत पोहोचविला पाहिजे. आणि प्रत्येक उपासक-उपासिकेने धम्माचा प्रकाश आपल्या कुटुंबात, समाजात आणि सार्वजनिक जीवनात पोहोचविण्याचा प्रयत्न केला पाहिजे.
वर्षावासाची खरी परंपरा जपायची असेल तर केवळ तीन महिने कार्यक्रम घेणे पुरेसे नाही. बुद्धांनी सांगितलेल्या धम्माचा आपल्या जीवनात किती स्वीकार केला, हे महत्त्वाचे आहे. आपण आपल्या मनातील द्वेष कमी केला का? आपण अंधश्रद्धेऐवजी विवेक स्वीकारला का? आपण जात, धर्म, लिंग आणि जन्माधारित भेदभाव नाकारला का? आपण दुःखी आणि वंचित माणसाच्या जीवनात काही सकारात्मक बदल घडवून आणला का? या प्रश्नांची उत्तरे शोधणे म्हणजेच खऱ्या अर्थाने वर्षावासाचे पालन होय.
वर्षावास म्हणजे बाहेरच्या पावसापासून आश्रय घेण्याचा काळ नाही; तर आपल्या अंतर्मनातील अज्ञानाचा अंधार दूर करण्याचा काळ आहे. बाहेरचा पाऊस निसर्गाला हिरवाई देतो, तसेच धम्माचा वर्षाव मनुष्याच्या जीवनाला प्रज्ञा, करुणा आणि मैत्रीची हिरवाई देतो. म्हणूनच वर्षावास ही केवळ एक धार्मिक परंपरा नसून मानवाच्या अंतर्मनाच्या विकासाची आणि समाजाच्या नैतिक पुनर्रचनेची एक सुंदर संधी आहे.
आजपासून सुरू होणाऱ्या या वर्षावास मालिकेकडे आपण केवळ श्रोते म्हणून पाहू नये. आपण सहभागी व्हावे. प्रश्न विचारावेत. चर्चा करावी. वाचावे. चिंतन करावे. आणि सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे – आपल्या जीवनात बदल घडवून आणावा. कारण धम्म हा केवळ ऐकण्यासाठी नाही; धम्म हा समजून घेण्यासाठी आहे. धम्म हा केवळ समजून घेण्यासाठी नाही; धम्म हा आचरणात आणण्यासाठी आहे. आणि धम्माचा आचरणात आलेला प्रकाशच समाजाच्या परिवर्तनाचा मार्ग उजळतो.
भगवान बुद्धांचा धम्म आजही तितकाच जिवंत आहे. कारण मानवी दुःख, लोभ, द्वेष, अज्ञान आणि संघर्ष आजही अस्तित्वात आहेत. जोपर्यंत मनुष्य दुःखातून मुक्तीचा मार्ग शोधत राहील, तोपर्यंत बुद्धांचा धम्म मानवतेसाठी मार्गदर्शक राहील.
या वर्षावासाच्या पवित्र कालखंडात आपण त्या धम्माचा अभ्यास करूया, त्यावर चिंतन करूया आणि आपल्या जीवनात त्याची अंमलबजावणी करण्याचा प्रामाणिक प्रयत्न करूया. धम्माचा वर्षाव बाहेर होत नाही; तो आपल्या अंतर्मनात व्हायला हवा.
चला, या वर्षावासाच्या सुरुवातीला आपण एक धम्मिक संकल्प करूया- अंधश्रद्धेपेक्षा विवेक स्वीकारू, द्वेषापेक्षा मैत्री स्वीकारू, अन्यायापेक्षा समता स्वीकारू, अज्ञानापेक्षा प्रज्ञा स्वीकारू आणि केवळ धम्म ऐकणारे नव्हे, तर धम्म जगणारे उपासक-उपासिका होण्याचा प्रयत्न करू.
भगवान बुद्धांचा धम्म आपल्या जीवनात प्रज्ञा, करुणा, मैत्री आणि समतेचा प्रकाश निर्माण करो. या वर्षावासाच्या माध्यमातून आपल्या अंतर्मनात परिवर्तन घडो आणि त्या परिवर्तनातून समाजात मंगल परिवर्तन घडो, हीच मंगलकामना!
भवतु सब्बमंगलं! नमो बुद्धाय! जय भीम! जय भारत! जय संविधान!
आयु.सोमीनाथ पोपट घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौध्द महासभा शाखा सातारा जिल्हा (पूर्व)
मोबाईल नं 9284658690
