वंदनीय महापुरुषांना व राष्ट्रमातांना त्रिवार वंदन, पूजनीय भिक्खू संघास पंचांग प्रणाम!सर्वांना सविनय जयभिम, नमोबुध्दाय 🙏
बौद्ध धम्मातील ज्येष्ठ पौर्णिमेचे महत्त्व
फलटण साहस Times : बौद्ध धम्माच्या इतिहासात वैशाख पौर्णिमा, आषाढी पौर्णिमा आणि माघी पौर्णिमा यांच्याप्रमाणेच ज्येष्ठ पौर्णिमेलाही विशेष धार्मिक, ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक महत्त्व आहे. तथागत भगवान बुद्धांच्या जीवनातील आणि धम्मप्रसाराच्या इतिहासातील अनेक महत्त्वपूर्ण घटना या दिवशी घडल्याचे बौद्ध परंपरेत मानले जाते. त्यामुळे हा दिवस श्रद्धा, दान, धम्मप्रसार आणि बुद्धांच्या करुणामय शिकवणीचे स्मरण करण्याचा दिवस म्हणून साजरा केला जातो.
सम्यक संबोधी प्राप्त झाल्यानंतर भगवान बुद्ध सात आठवडे बोधिवृक्षाच्या परिसरातच राहिले. या काळात त्यांनी विमुक्तीचे आनंदसुख अनुभवले. त्यानंतर उत्कल (ओडिशा) प्रदेशातील अथवा ब्रह्मदेशाशी व्यापारी संबंध असलेले तपस्सु आणि भल्लिक हे दोन व्यापारी त्या मार्गाने जात असताना भगवान बुद्धांना भेटले. त्यांनी अत्यंत श्रद्धेने भगवान बुद्धांना मधुपिंड आणि सत्तूचे भोजनदान केले. सम्यक संबोधीनंतर भगवान बुद्धांनी स्वीकारलेले हे पहिले भोजनदान मानले जाते. भोजनदानानंतर त्या दोघांनी भगवान बुद्धांकडे धम्मोपदेशाची विनंती केली. त्यावेळी भिक्खुसंघाची स्थापना झालेली नव्हती. म्हणून भगवान बुद्धांनी त्यांना बुद्ध आणि धम्म यांची शरणागती स्वीकारण्याचा उपदेश केला. त्यांनी “बुद्धं सरणं गच्छामि, धम्मं सरणं गच्छामि” अशी द्विशरणे स्वीकारून इतिहासातील पहिले गृहस्थ उपासक होण्याचा मान मिळविला. याच घटनेपासून गृहस्थ उपासक परंपरेचा प्रारंभ झाला. हा प्रसंग विनयपिटकाच्या महावग्गात वर्णन केलेला आहे.
ज्येष्ठ पौर्णिमेच्या दिवशी भगवान बुद्धांनी महासमय सुत्ताचा उपदेश केल्याची परंपराही आढळते. कपिलवस्तूजवळील महावनात अनेक भिक्खुंच्या उपस्थितीत भगवान बुद्धांनी हा उपदेश केला. दीर्घनिकायातील महासमय सुत्त हे बौद्ध साहित्यातील महत्त्वाचे सुत्त असून त्यामध्ये बुद्धांच्या धम्माची वैश्विकता, सर्व प्राणिमात्रांच्या कल्याणाची भावना आणि शील, समाधी व प्रज्ञेच्या मार्गाचे महत्त्व स्पष्ट करण्यात आले आहे.
ज्येष्ठ पौर्णिमेची आणखी एक ऐतिहासिक घटना म्हणजे श्रीलंकेत अनुराधापूर येथे बोधिवृक्षाची स्थापना होय. सम्राट अशोक यांचे सुपुत्र महाथेर महिंद्र आणि सुपुत्री संघमित्रा थेरी यांनी भारतातील बोधगया येथील मूळ महाबोधी वृक्षाची फांदी श्रीलंकेत नेली. अनुराधापूर येथे ती मोठ्या श्रद्धेने लावण्यात आली. हा बोधिवृक्ष आजही जगातील सर्वांत प्राचीन ऐतिहासिकदृष्ट्या नोंद असलेला मानवसंवर्धित वृक्ष म्हणून प्रसिद्ध आहे. जगभरातील बौद्धांसाठी तो श्रद्धेचे आणि बुद्धत्वाचे जिवंत प्रतीक मानला जातो. महावंस या श्रीलंकन बौद्ध इतिहासग्रंथात या घटनेचा सविस्तर उल्लेख आढळतो.
याच ज्येष्ठ पौर्णिमेला श्रीलंकेत बौद्ध धम्माची भक्कम पायाभरणी करणारे महाथेर महिंद्र यांचे महापरिनिर्वाण झाल्याचेही बौद्ध परंपरेत मानले जाते. श्रीलंकेत धम्म, विनय, त्रिपिटक अभ्यास आणि संघव्यवस्था दृढ करण्याचे महान कार्य त्यांनी केले. त्यामुळे श्रीलंकेतील बौद्ध समाज या दिवसाला अत्यंत आदराने स्मरण करतो.
ज्येष्ठ पौर्णिमा आपल्याला अनेक जीवनमूल्यांचा संदेश देते. तपस्सु आणि भल्लिक यांच्या दानातून दानाची भावना, प्रथम उपासक म्हणून धम्माचा स्वीकार केल्यामुळे श्रद्धा, महिंद आणि संघमित्रा यांच्या कार्यातून धम्मप्रसाराचे महत्त्व, तर भगवान बुद्धांच्या उपदेशातून करुणा, प्रज्ञा आणि मध्यम मार्गाचा स्वीकार यांची प्रेरणा मिळते.
बुद्धत्वप्राप्तीनंतर भगवान बुद्धांनी अनेकांना धम्मोपदेश केला; परंतु सुजाताला धम्मदीक्षा दिली किंवा ती पहिली उपासिका झाली, असा उल्लेख पाली त्रिपिटकात नाही. काही नंतरच्या बौद्ध परंपरा व लोककथांमध्ये सुजाता बुद्धांची उपासिका झाल्याचे वर्णन आढळते, परंतु ते त्रिपिटकातील प्रमाणित उल्लेख नाही.
आजच्या काळात ज्येष्ठ पौर्णिमेनिमित्त बुद्धवंदना, धम्मवंदना, संघवंदना, त्रिशरण-पंचशील ग्रहण, धम्मदेशना, ध्यानसाधना, अन्नदान, रक्तदान, वृक्षारोपण आणि सामाजिक सेवाकार्य असे विविध उपक्रम आयोजित केले जातात. या माध्यमातून बुद्धांनी सांगितलेल्या “बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय” या महान तत्त्वाचा प्रसार केला जातो.
अशा प्रकारे ज्येष्ठ पौर्णिमा ही केवळ धार्मिक उत्सव नसून दान, शील, करुणा, प्रज्ञा, धम्मप्रसार आणि मानवकल्याण या बुद्धांच्या महान संदेशाचे स्मरण करून देणारी प्रेरणादायी पौर्णिमा आहे. या दिवशी आपण बुद्ध, धम्म आणि संघ यांच्याप्रती कृतज्ञता व्यक्त करून धम्ममय जीवन जगण्याचा संकल्प केला, तर ज्येष्ठ पौर्णिमा साजरी करण्याचे खरे सार्थक होईल.
आयु. सोमीनाथ घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौद्ध महासभा शाखा सातारा जिल्हा (पूर्व)
मोबाईल नं : 9284658090
