मुंबईतील इतर अनेकपैकी ती एक संध्याकाळ होती. मीमरीन ड्राइव्हच्या समुद्रकिनारी असलेल्या भिंतीवर बसलेहोते. माझ्या हेडफोनमध्ये लिओनार्ड कोहेन यांचे ‘फेमसब्लू रेनकोट’ हे गाणे ऐकत होते. वाऱ्याने माझे केसविस्कटले होते. मावळत्या सूर्याची लाली डोळ्यांतभरून राहिली होती. तो अग्निगोल अरबी समुद्रातविसावला. तशा लाटांच्या गर्जनेत कोहेन यांच्या गंभीर,संमोहन करणाऱ्या आवाजाची भर पडली.. तो क्षणअधिकच जादुई झाला. मनात क्यूबातील मालेकॉन,बालीतील सक्रिय ज्वालामुखी व युगांडातील राष्ट्रीयउद्यानातील सफारीदरम्यान पाहिलेल्या अविस्मरणीय सूर्यास्तांच्या आठवणी दाटून आल्या. तेवढ्यात माझे लक्ष विचलित झाले आणि मी ई-मेल उघडला. नुकताच आलेला एक ई-मेल अत्यंत उबदारव सुसंवादी वाटला. मात्र शेवटी लिहिले होते, ‘तुम्हाला याची अधिक अनौपचारिक आवृत्ती हवी आहे का,किंवा व्यवस्थापकासोबतच्या खासगी चर्चेसाठी तयार केलेली आवृत्ती?’ गेल्या काही महिन्यांत माझ्या लेखन आणि संवाद कौशल्याबद्दल मला अनेकदा शंका वाटू लागली होती. पण नंतर लक्षात आले की ई-मेल्स आणि सोशल मीडिया पोस्ट्स मला प्रभावी वाटत होत्या. त्या प्रत्यक्षात माणसांनी लिहिलेल्याच नव्हत्या. कृत्रिमबुद्धिमत्तेने तयार केलेले ई-मेल्स, कामासाठी त्याचावापर करणारे सहकारी, चॅटजीपीटीने लिहिलेल्यालिंक्डइन पोस्ट्स किंवा व्हॉट्सॲप संदेश पाहिले कीनेमकी काय प्रतिक्रिया द्यावी हेच कळत नाही. मी माझावेळ आणि ऊर्जा कृत्रिम बुद्धिमत्तेने लिहिलेल्या संदेशांनाउत्तर देण्यात घालवावी का? मीही उत्तरांसाठीचॅटजीपीटीचा वापर करावा का? त्यामुळे एक यंत्रदुसऱ्या यंत्राशी माणसासारखे भासवत संवाद साधतअसल्याची विचित्र परिस्थिती निर्माण होईल? प्रत्यक्षमाणसांनी नव्हे तर कृत्रिम बुद्धिमत्तेने तयार उत्तरांवरआधारित नातेसंबंध कसे निर्माण करायचे?क्लॉडसारख्या प्रणालींनी लिहिलेल्या ब्लॉग्स वन्यूजलेटर्सशी स्पर्धा कशी करायची?पर्प्लेक्सिटीसारख्या साधनांनी तयार केलेली पुस्तकेपुस्तकांच्या दुकानांत भरू लागली तर काय होईल?2024 मध्ये ऑक्सफर्डने ‘ब्रेन रॉट’ हा शब्द ‘वर्ड ऑफदी ईयर’ म्हणून निवडला. त्याचा अर्थ सामाजिकमाध्यमांवरील कमी दर्जाच्या आशयाच्या अतिरेकानेउपभोग घेतल्याने मेंदूची होणारी हानी. आता त्यातकृत्रिम बुद्धिमत्तेची भर घातली तर हा परिणाम अनेकपटींनी वाढू शकतो. तंत्रज्ञानाकडे दुर्लक्ष केल्यास आणिजगापासून मागे राहिल्यास काय होते, हे मला ठाऊकआहे. डिजिटल कथाकथन क्षेत्रात काम सुरू करतानामी पारंपरिक माध्यमांतील अनेक मित्रांबाबत हे घडतानापाहिले होते. मात्र कृत्रिम बुद्धिमत्ता हे केवळ आणखीएक साधन किंवा माध्यम नाही; ती सर्जनशील व्यक्तीम्हणून आपल्या अस्तित्वालाच प्रश्न विचारत आहे. मीफोन बाजूला ठेवला. समुद्रकिनाऱ्यावरील आकाशनारिंगी आणि गुलाबी रंगांनी नटले होते. तेव्हा मलाजाणवले की कोणतेही तंत्रज्ञान या अवर्णनीय आनंदाचीपुनर्निर्मिती करू शकत नाही. येथे बसण्याचा आनंद,मुंबईच्या खाऱ्या वाऱ्याचा स्पर्श, समुद्रात मावळणारा सूर्यआणि अंतर्मनाची शांतता – हे अनुभव कोणतीहीयंत्रणा निर्माण करू शकत नाही. दीड महिन्यांहूनअधिक काळ मी स्वतःला जर्मन भाषा शिकण्यातझोकून दिले होते. दररोज पाच तास नवी भाषा शिकणेथकवणारे होते. पण त्याचबरोबर ऊर्जादायीही होते.माझ्या मेंदूमध्ये नवे तंत्र-संबंध निर्माण होत होते. हो,चॅटजीपीटी क्षणार्धात भाषांतर करू शकतो; पणभाषांच्या अंतरंगात दडलेले रहस्य शोधण्याचा आनंद तोकधीच देऊ शकत नाही. माझ्या छोट्याशा बंडखोरीचाअर्थ कृत्रिम बुद्धिमत्तेपासून दूर राहणे नव्हता, तरस्वतःच्या ‘ब्रेन रॉट’ची जाणीव करून घेणे हा होता. त्यासंध्याकाळी मरीन ड्राइव्हवर एक मोहक चंद्रकोर दिसतहोती. मुंबईच्या क्षितिजावरील दिवे उजळू लागले होते.वारा अधिक वेगाने वाहू लागला होता. गर्दी हळूहळूविरळ होत होती. त्या जागी बसून बदलांचा सामनाकरण्याच्या आपल्या गुंतागुंतीच्या पद्धतींचा विचारकरताना मला स्वतःबद्दल अपूर्ण, गोंधळलेले व कच्चेवाटत होते; पण त्याच वेळी मी जिवंत असल्याचीजाणीवही होत होती. ही जाणीव कोणतेही तंत्रज्ञानआपल्याकडून कधीच हिरावून घेऊ शकणार नाही. (हे लेखिकेचे वैयक्तिक मत आहे.) मी माझा वेळ कृत्रिम बुद्धिमत्तेनेलिहिलेल्या ई-मेल्सना उत्तर देण्यातघालवावा का? मीही उत्तर देण्यासाठीचॅटजीपीटीचा वापर करावा का? यातूनअशी विचित्र परिस्थिती निर्माण होईल कीएक यंत्र दुसऱ्या यंत्राशी संवाद साधतआहे आणि दोघेही स्वतःला माणूसअसल्याचे भासवत आहेत?
Source link
