ईश्वर नाकारणाऱ्या धर्मात ‘देव’ आला कुठून? – जैन आचरणातील गूढ विरोधाभास
भारतीय धार्मिक परंपरांमध्ये जैन धर्म हा एक अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आणि तत्त्वज्ञानदृष्ट्या परिपक्व मानला जातो. कारण बहुतेक धर्म जिथे सर्वशक्तिमान, सृष्टीचा निर्माता आणि नियंता असलेल्या ईश्वरावर आधारित आहेत, तिथे जैन तत्त्वज्ञान स्पष्टपणे या संकल्पनेला नाकारते.
महावीर यांनी मांडलेल्या तत्त्वज्ञानानुसार विश्व अनादी आणि अनंत आहे. त्याला कोणताही निर्माता नाही. प्रत्येक जीव स्वतःच्या कर्मांचा कर्ता आहे आणि त्याचे परिणामही त्यालाच भोगावे लागतात. या चौकटीत ईश्वरासाठी कोणतीही जागा राहत नाही.ना सृष्टीकर्ता, ना नियंता, ना कृपादाता पण इथेच एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो: जर जैन धर्म ईश्वर नाकारतो, तर जैन मंदिरांमध्ये ‘देव’ कोण आहेत? आणि त्यांची पूजा का केली जाते?
जैन तत्त्वज्ञानात “देव” ही संज्ञा पारंपरिक अर्थाने ईश्वरासाठी नसून, ‘तीर्थंकर’ किंवा ‘अरिहंत’ यांच्यासाठी वापरली जाते. हे ते व्यक्तिमत्त्व आहेत ज्यांनी आत्मज्ञान प्राप्त केले, कर्मबंधनातून मुक्तता साधली आणि मोक्ष प्राप्त केला. त्यामुळे ते पूजनीय आहेत पण ते कृपादाता किंवा नियंते नाहीत. ते केवळ आदर्श आहेत, मार्गदर्शक आहेत: “असे व्हा” असे सांगणारे. तत्त्वज्ञानाच्या पातळीवर ही भूमिका अत्यंत सुसंगत आणि तर्काधिष्ठित आहे. मात्र, प्रत्यक्ष धार्मिक आचरणाकडे पाहिले, तर वेगळीच चित्र दिसते.
आज अनेक जैन मंदिरांमध्ये भक्त आरती करतात, अभिषेक करतात, नवस बोलतात आणि आपल्या इच्छा व्यक्त करतात. व्यवसायात यश, आरोग्य, संकटातून सुटका यासाठी तीर्थंकरांना साकडे घातले जाते. म्हणजेच, जिथे तत्त्वज्ञान सांगते की “कोणीही तुमचे नशीब बदलू शकत नाही,” तिथे आचरण मात्र सांगते की “देव माझे नशीब बदलेल.”
हा केवळ विसंगतीचा मुद्दा नाही, तर तत्त्वज्ञान आणि आचरण यांच्यातील ताण स्पष्ट करणारा नमुना आहे.
हा विरोधाभास का निर्माण होतो?
या प्रश्नाचे उत्तर मानवी मानसिकतेत आणि सामाजिक रचनेत दडलेले आहे.
१. मानसिक गरज आणि असुरक्षितता
माणूस स्वभावतः अनिश्चिततेपासून घाबरतो. जीवनातील अनपेक्षित घटना, दुःख, अपयश यांना सामोरे जाताना त्याला एखाद्या उच्च शक्तीचा आधार हवा असतो. स्वतःच्या कृतींची पूर्ण जबाबदारी स्वीकारणे कठीण वाटते. त्यामुळे “देव” ही कल्पना मानसिक आधार बनते आणि जेव्हा तत्त्वज्ञान ती नाकारते.
२. परंपरेचा प्रभाव
भारतीय समाजात पूजा, विधी, कर्मकांड यांची परंपरा अत्यंत खोलवर रुजलेली आहे. कोणताही धर्म या सांस्कृतिक पायाभूत रचनेपासून पूर्णपणे वेगळा राहू शकत नाही. त्यामुळे जैन धर्मातही हळूहळू पूजाविधी आणि देवतासदृश आचरण विकसित झाले.
३. संस्थात्मक आणि आर्थिक रचना
मंदिरे, उत्सव, पूजाविधी यांभोवती एक सामाजिक आणि आर्थिक व्यवस्था तयार होते. ही व्यवस्था टिकवण्यासाठी “देव” ही संकल्पना प्रभावी ठरते. ती लोकांना आकर्षित करते, जोडून ठेवते आणि धार्मिक व्यवहारांना गती देते.
४. ऐतिहासिक रूपांतरण
हा प्रकार केवळ जैन धर्मापुरता मर्यादित नाही. गौतम बुद्ध यांनीही ईश्वर संकल्पनेला महत्त्व दिले नाही, पण पुढे त्यांच्या अनुयायांनी त्यांनाच देवत्व दिले. म्हणजेच, कालांतराने तत्त्वज्ञानाचे लोकधर्मात रूपांतर होताना भावनिक आणि प्रतीकात्मक घटक वाढतात.
तत्त्वज्ञान विरुद्ध आचरण : एक सार्वत्रिक संघर्ष
या विश्लेषणातून एक मूलभूत सत्य समोर येते: धर्म कितीही तर्कसंगत असला, तरी तो शेवटी मानवी भावनांच्या, भीतीच्या आणि सामाजिक गरजांच्या प्रभावाखाली बदलतो.
तत्त्वज्ञान “स्वावलंबन” शिकवते, पण आचरण “आश्रय” शोधते.
तत्त्वज्ञान “जबाबदारी” देतं, पण मन “सुटका” शोधतं.
नास्तिक दृष्टीकोनातून निष्कर्ष
या संपूर्ण प्रक्रियेचा नास्तिक दृष्टीकोनातून विचार केला, तर एक स्पष्ट निष्कर्ष समोर येतो:
“देव” ही कोणतीही वस्तुनिष्ठ सत्यता नसून, ती मानवी मनाची निर्मिती आहे. भीती, असुरक्षितता आणि परंपरेतून घडलेली एक संकल्पना.
जैन धर्माने ईश्वर नाकारला, पण अनुयायांनी पुन्हा “देव” निर्माण केला. हे दाखवते की देव हा बाह्य वास्तव नसून, मानवी गरजांचा प्रतिबिंब आहे.
म्हणूनच, नास्तिक भूमिका असे सांगते: देव नसतो. ना भूतकाळात, ना वर्तमानात, ना भविष्यात.
माणूस स्वतःच्या बुद्धीने, विवेकाने आणि कृतीनेच आपले आयुष्य घडवतो.आणि जेव्हा तो ही जबाबदारी पूर्णपणे स्वीकारतो, तेव्हाच तो खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.
आयु.सोमीनाथ घोरपडे, संस्कार सचिव
भारतीय बौध्द महासभा, सातारा जिल्हा (पूर्व)
मोबाईल नं. 9284658690
