फलटण : महाराजा सयाजीराव गायकवाड हे आधुनिक भारताच्या इतिहासातील एक अत्यंत प्रगल्भ, दूरदृष्टीचे आणि समाजाभिमुख शासक होते. ते केवळ बडोदा संस्थानाचे राजे नव्हते, तर विवेक, विज्ञाननिष्ठा आणि मानवतावाद या मूल्यांवर आधारित लोककल्याणकारी राज्यव्यवस्थेचे शिल्पकार होते. त्यांच्या विचारांचा आणि कार्याचा प्रभाव केवळ त्यांच्या काळापुरता मर्यादित न राहता आजही भारतीय लोकशाही, शिक्षणव्यवस्था आणि सामाजिक सुधारणांमध्ये स्पष्टपणे दिसून येतो.
शिक्षण : सामाजिक मुक्तीचे प्रभावी साधन
सयाजीराव गायकवाड यांचा ठाम विश्वास होता की, “शिक्षणाशिवाय समाजाचा खरा विकास होऊ शकत नाही.” त्यामुळेच त्यांनी १९व्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि २०व्या शतकाच्या प्रारंभी मोफत व सक्तीचे प्राथमिक शिक्षण बडोदा संस्थानात लागू केले. हा निर्णय त्या काळात केवळ भारतातच नव्हे, तर आशियातही क्रांतिकारी मानला जातो.
शाळा, वसतिगृहे, शिक्षक प्रशिक्षण संस्था उभारून त्यांनी शिक्षणाचा पाया भक्कम केला. दलित, आदिवासी, मागास व आर्थिकदृष्ट्या दुर्बल घटकांसाठी स्वतंत्र शिष्यवृत्ती योजना राबवून त्यांनी शिक्षणाच्या संधी सर्वांसाठी खुल्या केल्या.
डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना दिलेले ऐतिहासिक पाठबळ
महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांच्या दूरदृष्टीचा सर्वात उज्ज्वल दाखला म्हणजे डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना दिलेले प्रोत्साहन. बाबासाहेबांमधील विलक्षण बुद्धिमत्ता, जिज्ञासा आणि समाजपरिवर्तनाची तळमळ ओळखून सयाजीरावांनी त्यांना कोलंबिया विद्यापीठ आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्स येथे उच्च शिक्षणासाठी शिष्यवृत्ती दिली.
ही मदत केवळ आर्थिक नव्हती, तर एका नव्या भारताच्या निर्मितीसाठी घातलेला मजबूत पाया होता. बाबासाहेबांनी पुढे भारतीय संविधानाच्या माध्यमातून ज्या समतेचा, न्यायाचा आणि मानवाधिकारांचा विचार देशाला दिला, त्यामागे सयाजीरावांच्या प्रगत विचारांची प्रेरणा होती.
सामाजिक सुधारणांचा धाडसी अजेंडा
सयाजीराव गायकवाड यांनी समाजातील रूढी, अंधश्रद्धा आणि अन्यायकारक परंपरांविरुद्ध निर्भीडपणे भूमिका घेतली.
अस्पृश्यता निवारण, स्त्रीशिक्षणाला प्रोत्साहन, बालविवाहास प्रतिबंध, विधवा विवाहाला मान्यता, कामगारांचे हक्क
या विषयांवर त्यांनी कायदे करून सामाजिक परिवर्तनाला गती दिली. समाजसुधारणा ही केवळ भाषणांतून नव्हे, तर ठोस कृतीतून घडते, हे त्यांनी दाखवून दिले.
लोककल्याणकारी राज्यव्यवस्था
राज्य म्हणजे राजाची खासगी मालमत्ता नसून जनतेची जबाबदारी आहे, असा लोकशाही विचार त्यांनी आपल्या कारभारात रुजवला. आरोग्य सेवा, पाणीपुरवठा, शेती सुधारणा, सिंचन प्रकल्प, सहकार चळवळ यांद्वारे सामान्य जनतेचे जीवनमान उंचावण्याचा त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केला.
प्रशासनात पारदर्शकता, कार्यक्षमता आणि लोकाभिमुखता आणण्यासाठी त्यांनी आधुनिक कायदे आणि सुधारित व्यवस्था लागू केल्या.
कला, साहित्य आणि सांस्कृतिक समृद्धी
महाराजा सयाजीराव गायकवाड हे कलांचे मोठे आश्रयदाता होते. संगीत, नाट्य, चित्रकला, साहित्य, शिल्पकला यांना त्यांनी राजाश्रय दिला. बडोदा सार्वजनिक ग्रंथालय, संग्रहालये, संशोधन संस्था यांची उभारणी करून त्यांनी ज्ञानसंपदेचे भांडार निर्माण केले.
त्यांच्या काळात बडोदा हे भारतातील एक अग्रगण्य सांस्कृतिक व बौद्धिक केंद्र म्हणून ओळखले जाऊ लागले.
जागतिक दृष्टिकोन आणि आधुनिक विचार
विदेश प्रवास, आंतरराष्ट्रीय परिषदांतील सहभाग, पाश्चात्त्य शिक्षणपद्धतींचा अभ्यास यामुळे सयाजीरावांचा दृष्टिकोन अत्यंत व्यापक होता. परंपरेचा आदर राखत त्यांनी आधुनिकतेचा स्वीकार केला. त्यामुळेच त्यांना “जागतिक कीर्तीचे राजे” असे म्हटले जाते.
महाराजा सयाजीराव गायकवाड यांचे जीवनकार्य हे ज्ञान, समता, सामाजिक न्याय आणि लोककल्याण या मूल्यांचे जिवंत उदाहरण आहे. त्यांनी उभा केलेला प्रगत विचारांचा वारसा आजही आपल्याला प्रेरणा देतो. भारतीय समाजाने समतावादी, विज्ञाननिष्ठ आणि मानवकेंद्री वाटचाल करावी, यासाठी त्यांनी दिलेले योगदान इतिहासात अजरामर राहील.
आयु. सोमीनाथ घोरपडे, संस्कार सचिव, भारतीय बौध्द महासभा सातारा जिल्हा (पूर्व)
